Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

De nieuwe economie ziet eruit als een donut

Cultuur

Esther Bijlo

© Louman & Friso

Nieuw is het niet wat de Britse econoom Kate Raworth zegt. Toch slaat haar pleidooi voor een duurzame en sociale economie aan.

Het is een zoet, gefrituurd broodje met een gat in het midden, de donut. Geen voor de hand liggend voedsel om een pleidooi voor een nieuwe, duurzame economie aan op te hangen. Maar de Britse econoom Kate Raworth doet het toch. Met succes. Haar dit jaar verschenen boek 'Doughnut Economy' bestormt internationaal de eindejaarslijstjes van 'must reads'. Een recente uitzending van VPRO's 'Tegenlicht' oogstte jubelende reacties. In januari is Raworth in Nederland, optredens van haar zijn al bijna uitverkocht.

Lees verder na de advertentie

De Nederlandse vertaling ligt sinds een paar weken in de boekhandel: 'Donut Economie'. Het ronde broodje van Raworth, verbonden aan Oxford University, staat model voor de 'economie van de 21ste eeuw'. Die economie is niet de aan groei verslaafde, op fossiele brandstoffen draaiende machine waarin de egoïstische 'homo economicus' centraal staat. Deze eeuw, waarin duidelijk is geworden dat de mensheid op planetaire grenzen stuit, heeft behoefte aan een geheel andere benadering.

Teken een alternatief voor de homo economicus

De donut is een uitstekend beeld om dat uit te leggen, vindt Raworth. Het broodje zelf, de ronde ring, is veilig, rechtvaardig, duurzaam gebied. Daar produceert, consumeert, leeft iedereen zonder schade aan natuur of klimaat toe te brengen, is er voldoende voedsel en werk, gezondheid en democratie. In het gat van de donut geeft Raworth de tekorten weer: daar willen mensen overal ter wereld zich aan ontworstelen. De binnenste ring van het broodje is het sociale fundament, wat minimaal nodig is voor welzijn. Aan de buitenrand doemt het ecologisch plafond op, zoals luchtvervuiling, klimaatverandering, uitgeputte bodems. Een duurzame economie schiet niet over het zoete deeg heen.

Krachtig en logisch

Het is een krachtig beeld. Volkomen logisch ook eigenlijk. Waarom doen we het dan niet zo? Om dat uit de doeken te doen, neemt Raworth de lezer mee in een kleine eeuw geschiedenis van de economie. Centraal staat hoe het zo gekomen is dat economische groei, ofwel de stijging van het binnenlands bruto product (bbp), de maat der dingen is geworden, zich als een koekoeksjong in de maatschappij heeft genesteld, zoals Raworth het noemt. Dat zit hem zowel in de wetenschap als in het beleid. De economische wetenschap is vorige eeuw het pad opgegaan van wiskundige vergelijkingen en modellen, stileringen van de werkelijkheid. Tegelijk was er na twee wereldoorlogen in de geïndustrialiseerde wereld behoefte aan een opbouweconomie en een handige maatstaf daarvoor. Die twee samen hebben economische groei het gewicht gegeven dat het nu heeft.

Die tocht door de historie en de kritiek die de afgelopen tientallen jaren geuit is op de beperkingen van het bbp als maatstaf, schrijft Raworth zeer toegankelijk op. Het is allemaal niet nieuw en soms kort door de bocht - ook de economische wetenschap heeft zich ontwikkeld - maar wel lezenswaardig. Origineel is dat zij het belang van beelden benadrukt. Zoals de groeicurve van het bbp: omhoog associeert met 'goed'. Het bekende diagram uit les 1 in de economie over vraag en aanbod, twee lijnen met een snijpunt, evenwicht suggererend. Het zijn geen onschuldige plaatjes, ze zijn als 'graffiti in onze geest geëtst' stelt Raworth. "Wat we tekenen bepaalt wat we kunnen zien en wat niet, wat we opmerken en negeren."

Een duurzame economie schiet niet over het zoete deeg van de donut heen

Met de donut wil ze daar een nieuw beeld tegenover zetten. "Als we de economische wetenschap willen herschrijven, moeten we ook de plaatjes ervan opnieuw tekenen, omdat we weinig kans hebben een nieuw verhaal te vertellen wanneer we vasthouden aan de oude illustraties". Bij colleges of workshops geeft Raworth haar gehoor dan ook vaak papier en potlood in handen. Teken een alternatief voor de homo economicus, de eenzame figuur met dollartekens om zich heen, is dan bijvoorbeeld de opdracht. Dan blijken drie beelden vaak naar voren te komen, schrijft Raworth: een groepje mensen als gemeenschap, acrobaten die elkaar in balans houden en een zaaiende mens.

Wat nu?

Het is een creatieve benadering, maar na lezing van alle tekortkomingen aan het huidige economische stelsel komt toch de onvermijdelijke vraag 'wat nu?' op. Die beantwoordt Raworth niet, daar is ze ook niet op uit. Dat zou pretentieus zijn, verklaart ze. 'De komende generaties denkers en doeners' zal moeten uitproberen wat wel en niet werkt. Daarmee zoekt ze het veel meer in 'bottom-up' initiatieven, zoals lokale energie-opwekking en circulaire experimenten, dan in sleutelen aan de bouten en moeren van de huidige macro-economische machine.

Kom bij Raworth niet aan met het begrip 'groene groei', de trend om aan natuur een prijskaartje te hangen of om het duur maken van de uitstoot van broeikasgassen. Het zijn in haar ogen schijnbewegingen die niets veranderen aan de heiligheid van het begrip 'economische groei'. Ze suggereren dat het bbp gewoon kan en moet blijven groeien, maar dan 'groen'. Die belofte is volgens Raworth niet waar te maken als de wereld niet van de buitenrand van de donut wil vallen. Toch kunnen die gereedschappen van de economie uit de 20ste eeuw nodig zijn om uiteindelijk op de veilige ring van het zoete broodje te belanden.

Tekst loopt door onder de afbeelding.

© TRBEELD

'Donut Economie maakt veel mensen enthousiast'

Robert Went, econoom bij de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR), mede-auteur van het WRR-rapport 'Naar een lerende economie': "Raworth maakt met haar boek enorme hoeveelheden mensen enthousiast en dat lijkt me pure winst. Ze gaat hier en daar wel wat kort door de bocht in haar kritiek, maar daar kunnen andere economen ook wat van dus daar lig ik niet van wakker. Ze komt begin januari op bezoek bij het ministerie van economische zaken. Dat lijkt me heel goed. Er komt in mei voor het eerst een rapport over de brede welvaart in Nederland, mede naar aanleiding van onze studie 'Naar een lerende economie'. Er is al langer een ontwikkeling gaande om het bbp niet meer als enige maatstaf te zien, maar het gaat langzaam. Raworth geeft in haar boek een indrukwekkende schets van de economie met vele referenties en het is supertoegankelijk geschreven met mooie beelden. Dat ze er niet bij vertelt hoe alles wat zij bepleit te bereiken is, lijkt me logisch. Ze geeft wel veel voorbeelden van wat bedrijven en burgers en overheden kunnen doen."

'De tijd is rijp voor dit boek'

Hans Stegeman, econoom bij Triodos Bank: "Dit boek is een goede bijdrage aan het maatschappelijk debat. Steeds meer mensen beseffen dat je anders moet gaan nadenken over hoe je met economie omgaat, dat je breder moet kijken dan het standaard stramien. In die zin is het een goed en nuttig boek waar de tijd rijp voor is. Aanvankelijk was mijn gedachte wel dat er een heleboel dingen in staan die onder economen al lang bekend zijn. Ik vroeg mij af waar al die enthousiaste reacties vandaan kwamen. Dat zit hem denk ik, naast de tijdgeest, in de visualisatie. Het beeld van de donut werkt erg goed. Ik heb geprobeerd de donut in te vullen met concrete gegevens, dat is wel een uitdaging. Het boek is daarom uiteindelijk meer een oproep om breder over economie na te denken dan een concreet alternatief economisch model."

'Raworth schetst een karikatuur van de economische wetenschap'

Esther-Mirjam Sent, hoogleraar Economische Theorie en Economisch Beleid aan de Radboud Universiteit en Eerste-Kamerlid voor de PvdA: "Donut Economie is een geweldig geslaagd boek. Het beeld van de donut werkt enorm goed en het verhaal is creatief en gepassioneerd. Echter, het biedt weinig nieuws. Zo wordt 'mainstream economics' al jaren aangevallen. Raworth schetst daarbij een karikatuur van de economische wetenschap en ze verwart wetenschap en beleid. Zo zijn er nog maar weinig economen die denken dat groei van het bbp het voornaamste doel is. Ook de Nederlandse overheid is bezig een breed welvaartsbegrip te ontwikkelen. Mijn voornaamste zorg over het boek is dat de boodschap blijft hangen. Raworth geeft geen helder zicht op wat er daarna gedaan moet worden. Bovendien is haar analyse op punten ronduit naïef. Herverdeling verdient aandacht, maar dan moet er tegelijkertijd aandacht uitgaan naar wat er te herverdelen valt."

Kate Raworth: 'Donut Economie. In zeven stappen naar een economie voor de 21ste eeuw'. Uitgeverij Nieuw Amsterdam. 24,99 euro.

Deel dit artikel

Teken een alternatief voor de homo economicus

Een duurzame economie schiet niet over het zoete deeg van de donut heen