Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

De kunst van het Noord-Koreaanse geluk

Cultuur

Stevo Akkerman

'Geluk', een meisje heeft een cadeau gekregen van de Grote Leider. Dit leert de Noord-Koreanen dat ze maar één ouder hebben die echt voor ze zorgt. © A. L. Heijnen

Van Pyongyang naar Assen: het Drents Museum komt met een tentoonstelling van utopisch-realistische schilderijen uit het land van de Grote Leiders.

Laten we, omdat dit stuk over Noord-Korea gaat, direct beginnen met de bespreking van het schilderij 'Geluk'. Dit is een van de 140 werken die vanaf 3 april te zien zijn op de tentoonstelling 'De Kim Utopie' in het Drents Museum in Assen.

Wij, westerse kijkers, zien een onbestaanbaar zoet tafereel, dat nog het meest doet denken aan een plaatje uit een poeziealbum. Meisje ligt te slapen met cadeau in haar armen, glimlach op haar lippen, de ogen onbezorgd gesloten.

Geschenk
Maar Noord-Koreaanse kijkers zien iets anders. Niet dat we hen dat kunnen vragen, maar in hun plaats is wel dr. Koen De Ceuster beschikbaar. Als docent Korea-studies aan de Universiteit van Leiden en kenner van de Koreaanse kunst is hij mede-samensteller van de tentoonstelling. "De Noord-Koreanen zien een gelukzalig kind, dat een geschenk heeft gekregen van de Grote Leider. Van wie anders? Alleen dat maakt het waard om het te tonen. Ze heeft dat gekregen, zo suggereert het muziekinstrument dat op het tafel ligt, na een optreden voor de leider. En nu kan ze haar geluk niet op. Dit leert ons weer dat we maar één ouder hebben die echt voor ons zorgt: de Grote Leider."

De Ceuster, die viermaal een bezoek aan Noord-Korea bracht, erkent dat dit schilderij in esthetisch opzicht 'geen topstuk' is, maar voegt daar direct aan toe dat het nog maar de vraag is of Noord-Koreaanse kunst op louter esthetische criteria beoordeeld moet worden, terwijl die uitdrukkelijk bedoeld is als ideologisch medium.

"Wat we hier zien, deze paradijselijke toestand in pasteltinten, is een utopie. En het publiek weet dat. Net als in het socialistische realisme uit de Sovjet-Unie is de tegenstelling tussen realiteit en afbeelding precies waar het om gaat. De toekomst wordt al zichtbaar in de realiteit, dat is de boodschap. Hetzelfde gebeurt in Noord-Koreaanse films, en vanuit het Westen roept dat soms de vraag op: hoe kan dat werken? De mensen zien toch dat de werkelijkheid volstrekt anders is dan wat op het scherm wordt getoond? Maar de Noord-Koreanen weten dat heel goed, daar is het fictie voor. Die fictie weerspiegelt echter altijd de ideologie. Daarom noem ik het utopisch-realisme."

Identiteit
En wie, behalve de Grote Leider, is de maker van 'Geluk'? Wie is de schilder? De Ceuster raadpleegt de data, vindt geen nadere gegevens en concludeert dat de kunstenaar onbekend is. Niet ongebruikelijk als het gaat om Noord-Koreaanse kunst, en ook niet verwonderlijk: de identiteit van de maker doet er niet toe, het enige dat telt is de boodschap. Wat we vooral níet zien is de expressie van de individuele kunstenaar; de individuele kunstenaar bestaat in feite niet - zijn handtekening mag zichtbaar zijn, letterlijk of figuurlijk, maar die is verder van geen enkel belang.

Lees verder na de advertentie
Net als in het socialistische realisme uit de Sovjet-Unie is de tegenstelling tussen realiteit en afbeelding precies waar het om gaat

Westerlingen, gewend kunstenaars per definitie te zien als een scheppende eenlingen, kunnen behoorlijk in de war raken als ze in Pyongyang op bezoek gaan in een van de kunstfabrieken, of studio's, waar honderden kunstenaars werken aan schilderijen, inkttekeningen, keramiek, houtsnijwerk en complete standbeelden, niet alleen voor de Noord-Koreaanse leiders, ook voor buitenlandse staatshoofden die zichzelf graag vereeuwigd zien - een belangrijk exportproduct.

Uw verslaggever bezocht afgelopen najaar met een aantal Europese journalisten het Mansudae-kunstcomplex en zag daar onder anderen de schilder Mun Jong Ung, werkend aan een enorm doek: berglandschap met waterval. Tussen Mun en de buitenlandse gasten brak al gauw een spraakverwarring uit toen hem gevraagd werd wat zijn werk zoal opbracht. Als dienaar van het volk krijgt Mun gewoon loon zoals iedere arbeider in Noord-Korea, de marktwaarde van zijn schilderijen - tienduizenden euro's, zei de Mansudae-gids - heeft geen betekenis voor zijn eigen portemonnee. Mun, drager van de hoge onderscheiding 'Kunstenaar van het Volk', zei te werken voor zijn land en voor zijn leider, en hield het daar bij. Meer had hij over zijn kunstenaarsethos niet te melden.

Postzegelhandelaar
De werken die in Assen getoond worden - 100 schilderijen, 40 werken op papier - komen niet uit Mansudae of een van de andere studio's, maar zijn vanuit het hele land bij elkaar gezocht in opdracht van twee Nederlandse ondernemers, Willem van der Bijl en Ronald de Groen. Zij kenden elkaar uit de postzegelhandel; Van der Bijl zou in 2011 het nieuws halen als de 'postzegelhandelaar uit Utrecht' die veertien dagen gevangen kwam te zitten in Noord-Korea.

Vanaf 2000 werkten Van der Bijl en De Groen samen, maar na de arrestatie van Van der Bijl is het afgelopen met het zakendoen met Noord-Korea, en onlangs heeft De Groen zijn partner uitgekocht, zodat de hele collectie Noord-Koreaanse kunst nu zijn eigendom is. "Ik verzamel kunst, realistische kunst. Mondriaan begrijp ik nog, en ik kan ook Appel wel waarderen, maar de bedenksel van de conceptuele kunst zeggen me niets. Zo'n Damien Hirst kopen mensen alleen vanwege zijn naam, als belegging. Eind jaren negentig heb ik Van der Bijl gevraagd of hij voor mij niet wat werk uit Noord-Korea kon meebrengen. Ik zag meteen dat het heel goed was. Klassiek geschilderd, ambachtelijk verschrikkelijk goed. Vanaf 2000 zijn we gaan verzamelen."

Van der Bijl, geïnteresseerd in zeldzame postzegels, liefst van voor de Koreaanse oorlog, had een officiële vestiging in Pyongyang - niet meer dan een hotelkamer met een secretaresse, maar toch uniek - waardoor hij legaal zaken kon doen. "We lieten een Noord-Koreaan voor ons het land doorstruinen, op zoek naar schilderijen. Overal waar hij ze vond - in fabrieken, overheidsgebouwen, bij reizende tentoonstellingen - kocht hij de beste exemparen, en elke keer als wij naar Noord-Korea kwamen, lag er weer een voorraad op ons te wachten."

Kunstenaar Mun zei te werken voor zijn land en voor zijn leider, en hield het daar bij

Ro U-dam: 'Amerikaanse honden die een rijstveld in brand steken'. Dit werk moet de wreedheid tonen van Amerikaanse troepen tijdens de Korea-oorlog. © A. L. Heijnen

In totaal brachten De Groen en Van der Bijl zo 3500 schilderijen naar Nederland, werken die ze inkochten voor 100 tot 2000 dollar - een lachertje voor wat ze in het Westen op kunnen brengen. Niet dat ze er ooit iets van verkocht hebben, de bedoeling was een collectie aan te leggen, niet een handel te beginnen.

Oorlogszuchtige werken
Na de arrestatie van Van der Bijl, die indringend werd ondervraagd over al zijn contacten, was het avontuur afgelopen. De Groen, die in 2011 niet was meegereisd, wilde graag dat deze 'ouderwetse, niet-verwesterse kunst' ("Van een Picasso hebben ze nog nooit gehoord") voor het publiek beschikbaar zou komen, en dan niet alleen het lieve 'Geluk', maar ook oorlogszuchtige werken, waarin Amerikanen en Japanners de pan in worden gehakt, want dat is evenzeer deel van het Noord-Koreaanse culturele erfgoed.

Nadat hij de tentoonstelling over Sovjet-kunst in het Drents Museum had gezien, nam hij contact op met conservator Harry Tupan (zie kader onderaan), die kwam kijken en direct verkocht was. Musea in het buitenland hebben al interesse getoond, en De Groen ziet het al voor zich: wie weet komt het ooit tot een tentoonstelling in New York, en dan bij voorkeur het MoMA, van de mooiste anti-Amerikaanse schilderijen uit zijn collectie - duizend werken om uit kiezen.

Vrolijk oorlogstafereel
Of Amerikanen zoveel vijandigheid kunnen verdragen, weet hij niet. Zelf kijkt De Groen naar deze kunst zonder politieke bijgedachten, maar hij is dan ook geen Amerikaan. Of Noord-Koreaan. Een Noord-Koreaan zal helemaal geen onderscheid maken tussen kunst en politiek; een totalitair land is nu juist totalitair omdat dergelijk onderscheid niet bestaat.

"Je moet goed begrijpen", zegt De Ceuster, "dat in Noord-Korea alles op elkaar ingrijpt. Onderwijs, wetenschap, media, kunst - ze verspreiden allemaal dezelfde boodschap. Neem het schilderij 'De weg naar Hwapyong', een vrolijk tafereel over de oorlog, gemaakt door An Chong-yi. Dat zegt iets over de centrale plaats van de oorlog in de nationale geschiedenis en over de dienende rol van vrouwen in het leger. Het is een onderdeel van een verhaal, dat hier via kunst, dus langs de weg van het gevoel, wordt verteld. Niet door te overtuigen, maar door te overweldigen."

Een Noord-Koreaan zal helemaal geen onderscheid maken tussen kunst en politiek; een totalitair land is nu juist totalitair omdat dergelijk onderscheid niet bestaat

In Noord-Korea bestaat geen kunst voor de kunst, alles staat altijd in dienst van de revolutie. L'art pour l'art is ondenkbaar, er zijn verwachtingen, regels, voorschriften, opdrachten. Grote Leider Kim Jong-il, de in 2011 overleden vader van de huidige leider Kim Jong-un, heeft die duidelijk omschreven in zijn vele boeken.

Over zijn verzamelde werken wordt in het Westen graag lacherig gedaan, al was het maar omdat hij ze onmogelijk allemaal zelf kan hebben geschreven, maar De Ceuster vindt dat niet fair: "Obama schrijft zijn speeches ook niet zelf."

Begrijpelijk
De woorden van de Grote Leider vormen de weerslag van debatten binnen de partij, bijvoorbeeld over de plaats van traditionele technieken (die van de 'literaten', de geleerden, die meesters waren in de kalligrafie), waarvoor in de loop van de decennia iets meer ruimte is gekomen. Nee, over abstracte kunst gaat het nooit. Daar is simpelweg geen plaats voor.

De Ceuster: "Kunst moet begrijpelijk zijn, zodat de boodschap het volk niet kan ontgaan. En die boodschap is dat Noord-Korea vrij is dankzij de Grote Leiders. Niet alleen vrij van het Japanse kolonialisme - daar begon het mee - maar vrij van alle knechting, zodat uiteindelijk de vrije mens is opgestaan."

Dat dit is uitgelopen op een onderdrukkend systeem, moge duidelijk zijn: de bevrijding is uitgebleven, het strafkamp is ervoor in de plaats gekomen. Maar dat maakt de Noord-Koreaanse kunst niet minder interessant, vindt De Ceuster. "Grote vraag voor de buitenwereld is hoe het regime erin slaagt te overleven. In deze expositie vind je een aanzet tot een antwoord. Hier zie je hoe een totalitaire staat z'n bevolking bespeelt, inpakt en voor zich wint."

Kunst moet begrijpelijk zijn, zodat de boodschap het volk niet kan ontgaan. En die boodschap is dat Noord-Korea vrij is dankzij de Grote Leiders



Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Deel dit artikel

Advertentie
Net als in het socialistische realisme uit de Sovjet-Unie is de tegenstelling tussen realiteit en afbeelding precies waar het om gaat

Kunstenaar Mun zei te werken voor zijn land en voor zijn leider, en hield het daar bij

Een Noord-Koreaan zal helemaal geen onderscheid maken tussen kunst en politiek; een totalitair land is nu juist totalitair omdat dergelijk onderscheid niet bestaat

Kunst moet begrijpelijk zijn, zodat de boodschap het volk niet kan ontgaan. En die boodschap is dat Noord-Korea vrij is dankzij de Grote Leiders