Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

De kinderlijke verwondering van Leonardo Da Vinci

Cultuur

Dirk Waterval

Zelfportret van Leonardo da Vinci (1452-1519) © DeAgostini/Getty Images
Interview

Leonardo da Vinci heeft iets gemeen met zijn biograaf Walter Isaacson: nieuwsgierigheid. Wat kunnen we leren van Da Vinci?

Een roze Catalaans gewaad. Een jas van donkerpaars satijn. Een paar donkerpaarse kousen en een roze hoed. Je verwacht het niet, maar zo liep Leonardo da Vinci door de straten van Florence in de tweede helft van de 15de eeuw.

Lees verder na de advertentie

Hoe we dat weten? De kennelijk flamboyante wetenschapper en kunstenaar hield alles wat hij deed keurig bij in zijn aantekeningenboekjes, zijn kledingkeuze incluis. Duizenden pagina's aan ruwe schetsen, to-do-lijstjes en dagelijkse ergernissen zijn daarvan bewaard gebleven. Biograaf Walter Isaacson, die eerder wereldwijde bestsellers schreef over de levens van Steve Jobs, Albert Einstein en Benjamin Franklin, kreeg daartoe nu toegang. Het resultaat is een uitgebreide en intieme biografie van Leonardo, een verslavend en lijvig werk dat deze maand verscheen bij Uitgeverij Spectrum.

Op één pagina kon een schets staan voor 'Het Laatste Avondmaal', maar ook een recept voor het maken van blonde haarverf

Biograaf Walter Isaacson

Dat het boek zo prettig leest, mag niet verrassen van een journalistiek zwaargewicht als Isaacson. Als twintiger mocht hij president Reagan al volgen voor een reportage in Time Magazine. Later werd hij hoofdredacteur van dat blad, om in 2001 aan de slag te gaan als hoofd van nieuwszender CNN. De schrijver is tegenwoordig directeur van vermaard denktank The Aspen Intitute en wordt geroemd om zijn nieuwsgierigheid in anderen.

De tekst loopt door onder de afbeelding

Walter Isaacson © rv

Trouw mag met hem bellen. Op een vast nummer in Washington DC. Hier middag, daar nog ochtend, wat misschien de reden is dat het klinkt of hij net wakker is. Gaandeweg het gesprek begint hij levendiger te vertellen. Over Leonardo, en wat we van het icoon kunnen leren.

"Leonardo was het meest creatieve genie uit de geschiedenis", begint Isaacson. "Alle disciplines vond hij interessant: van schilderkunst tot wetenschap, van muziek tot literair schrijven en theater. Hij was degene die alles het beste met elkaar in verband bracht. Ik zal heus nog wel boeken schrijven in de toekomst, maar geen biografie meer over een genie. Dit is de laatste, de ultieme."

Flamboyant en hoffelijk

Door meer dan 7000 pagina's aan aantekeningen met een expert te vertalen, weet Isaacson een levendig persoon te destilleren. Leonardo blijkt naast flamboyant ook hoffelijk, eigengereid en onverstoord. Een outsider, die als onwettige zoon van een notaris in 1452 ter wereld kwam in het dorpje Vinci. Eén die op pad ging met tijdgenoten als Machiavelli, Michelangelo en de brute krijgsheer Cesare Borgia. Maar juist ook zijn dagelijkse beslommeringen zijn vermakelijk. Zoals die keer dat zijn leerling een stuk Turkse dierenhuid van hem stal, waar Leonardo eigenlijk laarzen van had willen maken. In keurig minuscuul handschrift wordt de financiële schade opgemaakt. Daarnaast dan weer in twee keer zo grote hanenpoten: 'Dief, leugenaar, opstandig, hebzuchtig.'

Da Vinci's interesse in het ene vakgebied stond vaak in dienst van het andere

Biograaf Walter Isaacson

En iemand van tegenstellingen toch vooral. Die vegetariër was uit liefde voor alles wat leeft, maar tevens uit vrije wil acht maanden werkte voor de eerder genoemde meedogenloze Borgia. Een wetenschapper die oog had voor technische, praktische machinerie maar ook als geen ander de uiterst verfijnde kunst bezat om emotie en beweging over te brengen in zijn schilderijen.

"Vorige biografen hebben zich vooral op zijn schilderijen gebaseerd. Ik focuste me meer dan zij ook op de theaterwerken en kleurrijke optochten die hij schreef en organiseerde. Daar betrok ik zijn uitvindingen en technische werk bij door naar zijn aantekeningen te kijken. Sommige delen uit Leonardo's notitieboeken zijn nu in beheer van Bill Gates, daar mocht ik exclusief in neuzen. Op één pagina kon een schets staan voor 'Het Laatste Avondmaal', maar ook een recept voor het maken van blonde haarverf. Dan weer een poging om de oppervlakte van een cirkel om te rekenen in die van een vierkant, dan weer een schets van de krullen van zijn leerling. Je ziet zijn geest dus steeds verschuiven tussen allerlei vakgebieden."

De tekst loopt door onder de afbeelding

Schets van de spieren van de schouder, de arm en de voet, Leonardo da Vinci, ca. 1510-11 © Leonardo da Vinci, Walter Isaacson Vertaling door Rob de Ridder.Spectrum;

Werkproces

Isaacson brengt heel nauwgezet het werkproces en denkwerk in kaart dat achter zijn schilderijen schuilging. Zo proef je iets van wat er zoal omging in de geest van het genie. Neem de onvoltooide 'Aanbidding der Wijzen'. Zestig belangstellenden die in een spiraal om de net geboren baby Jezus uitwaaieren, terwijl de drie wijzen uit het oosten hun cadeaus aan de Messias geven. Voorbereidende tekeningen krijgt de lezer te zien, waarin met computerprecisie schier oneindig veel perspectieflijnen zijn getekend voor de perfecte opstelling. De personen tekende hij in dienst van hun houding eerst als skelet, dan naakt, daarna pas met kleren aan.

Toch zou de kunstenaar dit meesterwerk nooit afmaken. De oorspronkelijke zestig man bracht hij voor de behapbaarheid terug naar dertig. Iedere invallende lichtstraal op een gezicht moest van hem gereflecteerd in dat van diens buurman. Maar niet alleen dat, ook de emotie van de een moest je terug kunnen zien in de houding en gelaatsuitdrukking van de 29 anderen: ze staan immers met elkaar in contact, het is een gróép. Exemplarisch, streven naar perfectie zou hem tot aan het eind van zijn leven rusteloos houden. Onvoltooide werken waren eerder regel dan uitzondering.

Helemaal rechts op het tafereel schilderde Leonardo dan ook iemand die waarschijnlijk hemzelf moet voorstellen. Nog wijzend naar Jezus, maar zijn hoofd al van het tafereel afdraaiend. Alsof hij wilde zeggen: ik ben nu met dit project bezig, maar eigenlijk ben ik afgeleid door alle andere dingen die ik nog wil ontdekken.

"Zijn interesse in het ene vakgebied stond vaak in dienst van het andere" zegt Isaacson. "Veel van de vliegtoestellen die hij zou ontwerpen waren oorspronkelijk bedoeld voor in het theater. De theaterstukken hielpen op hun beurt weer bij het schilderen."

We kunnen Leonardo's kunst van observeren goed gebruiken bij kli­maat­ver­an­de­ring

Biograaf Walter Isaacson

Kijk bijvoorbeeld naar 'Het Laatste Avondmaal', waarvan de opstelling erg lijkt op die in theaters. Zoals de tafel die recht voor het publiek staat. En de overdreven handgebaren van de discipelen, die allemaal aan dezelfde kant zitten.

Mensen ontleedde hij om hun anatomie in kaart te brengen. Niet alleen om de geneeskunde vooruit te helpen, maar ook om zijn schilderijen levendiger te maken. Om tot de glimlach op de Mona Lisa te komen, heeft hij tot in vroege ochtenden in lijken gesneden om te zien hoe gezichtsspieren en zenuwen samen tot een glimlach komen.

Einstein

Hij moest álles begrijpen, had een 'kinderlijke verwondering' die bijvoorbeeld Einstein ook bezat. Dat is precies wat die genieën ons leren, zegt Isaacson: "We genieten nog wel van de schoonheid van de blauwe hemel, maar we vragen ons niet langer af waarom het die mooie kleur heeft. Leonardo wel."

Wat de genieën die Isaacson eerder besprak nog meer gemeen hebben? Dat vermogen wetenschap te verbinden met schoonheid en een bijbehorend streven naar perfectie. Van Steve Jobs mocht de eerste Macintosh-computer bijvoorbeeld niet over de toonbank totdat zelfs de printplaatjes in de diepste krochten van het apparaat aan zijn esthetische wensen voldeden. Geen enkele gebruiker die die dingen ooit onder ogen zou krijgen. Toch zei Jobs tegen zijn medewerkers: "Kijk naar die geheugenkaarten. Dat is lelijk. De lijnen staan te dicht naast elkaar." Dat doet denken aan de Mona Lisa van Leonardo, die het sierlijke borduursel op de onderjurk van de dame ook schilderde op plekken waar later andere kleding overheen zou komen. Infraroodstudies wijzen dat uit. Volgens Isaacson vóélt de aanschouwer aan dat er iets onder zit, ook al is dat niet met het blote oog te zien.

Wetenschappelijke methode

Eigenlijk is de mens één van Leonardo's grootste erfenissen wat aan het vergeten tegenwoordig, zegt Isaacson. Als een van de eersten kwam de Italiaan met de wetenschappelijke methode: theorieën toetsen met een experiment. "Dat hebben we in Europa en Amerika bijna vijfhonderd jaar gedaan. Maar nu, vooral hier in Amerika, zitten we politiek zo vast dat we ons door niets laten overtuigen. Vraagstukken over wapengebruik, gezondheidszorg of klimaatverandering - we wijken niet meer van onze mening af. Leonardo's wetenschappelijke methode laat ons de wereld met een open blik aanschouwen, ons te baseren op bewijs.

"Zo kunnen we Leonardo's kunst van observeren goed gebruiken bij klimaatverandering. Patronen herkennen in natuur en klimaat. Oog hebben voor een soort spirituele vorm van schoonheid en ons daardoor verantwoordelijk voelen voor onze planeet. Keek Leonardo naar grondlagen met fossielen, dan zag hij ze verspreid over meerdere lagen die duizenden jaren uit elkaar lagen. Dat bracht hem tot de conclusie dat de Bijbelse zondvloed niet gebeurd kon zijn - althans, niet met één vloed. Die scherpe blik en het durven ingaan tegen de gangbare voorstelling van zaken is wat we nu weer meer nodig hebben."

Eigenlijk herkent Isaacson wel wat van zichzelf in Da Vinci. "Zijn nieuwsgierigheid is iets wat ik ook waardeer in mijzelf. Wat ik wil vergroten zelfs nog. Een speelse nieuwsgierigheid. Als een doel op zich."

Leonardo da Vinci, Walter Isaacson, vertaling Rob de Ridder. Spectrum, 622 pagina's, 39,99 euro. © TR Beeld



Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Deel dit artikel

Advertentie
Op één pagina kon een schets staan voor 'Het Laatste Avondmaal', maar ook een recept voor het maken van blonde haarverf

Biograaf Walter Isaacson

Da Vinci's interesse in het ene vakgebied stond vaak in dienst van het andere

Biograaf Walter Isaacson

We kunnen Leonardo's kunst van observeren goed gebruiken bij kli­maat­ver­an­de­ring

Biograaf Walter Isaacson