Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

De huisgenoten van een havenbaron

Cultuur

Henny de Lange

De ontmoeting van Joachim en Anna, eerste kwart 16e eeuw (detail), nadat ze hebben gehoord dat ze een kind krijgen. © RV

Ze stonden aanvankelijk op de schoorsteen of elders in huis. De bijna honderd eeuwenoude heiligenbeelden van het echtpaar Schoufour-Martin werden al eerder geschonken aan het museum, maar mochten pas na hun dood hun huis uit. Nu staan ze in Boijmans van Beuningen in Rotterdam.

Het waren hun 'huisgenoten': de eeuwenoude heiligenbeelden die Jacques Schoufour en zijn echtgenote Ingeborg Martin verzamelden. Het echtpaar leefde letterlijk met Maria, Jezus, de apostelen, martelaars en profeten. De beelden stonden in alle hoeken van de woonkamer, op de schoorsteenmantel, in de keuken, hal en slaapkamer. En als het ging schemeren, werden er kaarsen gebrand in de kandelaars die twee monumentale engelen droegen. Dat het kaarsvet over de middeleeuwse beelden droop, vonden ze geen probleem. Ook hun meest kostbare exemplaren stonden niet in een vitrine, maar gewoon op het dressoir.

Lees verder na de advertentie

Vanaf zaterdag zijn de religieuze beelden uit de collectie Schoufour-Martin te zien in Museum Boijmans Van Beuningen in Rotterdam. De presentatie is een eerbetoon aan de verzamelaars, die al hun beelden - het zijn er een kleine honderd - in 2014 nalieten aan het museum. Daardoor werd de verzameling middeleeuwse beeldhouwkunst van Boijmans in één klap verdubbeld. Al bij leven schonk het echtpaar delen van zijn verzameling aan het museum, maar ze mochten pas ná hun dood daadwerkelijk verhuizen. "Want zonder hun beelden konden ze niet leven", vertelt conservator oude kunst Friso Lammerts. Alleen in 2008 verlieten ze voor een paar maanden het huis voor een expositie in Boijmans.

Ontruiming 

De conservator was erbij toen na het overlijden van Jacques Schoufour (1927-2014) - dertien jaar na zijn echtgenote - alle beelden hun huis in België werden uitgedragen. "Die ontruiming heb ik als heel treurig ervaren. Natuurlijk vond ik het fantastisch dat ons museum die magnifieke collectie kreeg, maar de beelden waren zo verbonden met hun leven en huis. Het was alsof met elk beeld dat werd weggedragen een stukje van hun leven verdween."

Nu staan ze weer bij elkaar, in een museumzaal die niets heeft van hun oorspronkelijke huiselijke setting. "Je gaat hier natuurlijk geen bakstenen schoorsteenmantel nabouwen", zegt Lammerts. "Je kúnt de sfeer die er hing in dat huis ook niet herstellen." Maar het museum heeft ze - in de geest van de verzamelaars - op een enkele uitzondering na niet opgeborgen achter glas.

Foto's

Lammerts: "Dat doet zoveel afbreuk aan de beleving. Al die details, maar ook de oneffenheden en beschadigingen ontgaan je achter glas." Van een aantal beelden heeft het museum detailfoto's laten maken en die tot zaalhoge proporties 'opgeblazen'. En dan zie je ineens hoe de beeldhouwer met ongelooflijke precisie de vingers van de heilige Agnes tussen de bladzijden van een boek stak. Ook het lam, dat uitgestrekt op zijn pootjes tegen haar aan staat, is een ingenieus staaltje houtsnijkunst.

De Schoufours verzamelden overwegend eikenhouten, laatmiddeleeuwse religieuze beelden uit Nederland, die hun originele beschildering of polychromie behouden hebben. Het grootste deel komt uit de laatgotische periode tussen 1350 en 1550, waarbij het accent ligt op sculpturen uit Brussel, Antwerpen en Mechelen, destijds de belangrijkste centra voor beeldhouwwerk.

Vroegere beelden vonden ze te statisch en een beetje 'popperig', latere te gekunsteld

Vroegere beelden vonden ze te statisch en een beetje 'popperig', latere te gekunsteld. Beelden met de oorspronkelijke beschildering zijn zeldzaam, niet alleen vanwege de beeldenstorm in de zestiende eeuw. In de negentiende en begin twintigste eeuw werden religieuze beelden ook nog eens massaal van hun beschildering ontdaan. Lammerts: "Eerlijke houten beelden hadden toen de voorkeur, omdat die meer zeggingskracht zouden hebben." Door de levendige handel in heiligenbeelden zijn ze in die tijd ook op grote schaal uit de kerken gehaald en zelfs geroofd om te worden verkocht. De exemplaren in de collectie-Schoufour zijn vrijwel allemaal afkomstig van grote retabels, de beeldhouwwerken achter het altaar.

Na de schenking is de collectie grondig onderzocht. Daarbij bleek onder meer dat zes beeldengroepjes afkomstig zijn uit het Mariaretabel in de Sint-Goriskerk van Boussu-lez-Mons (België). Ze zouden daar rond 1914 zijn gestolen danwel in 1917 door de kapelaan verkocht omdat er geld nodig was voor de restauratie van de kerk. De herkomst kon worden getraceerd, omdat er een afbeelding bestaat van dit Mariaretabel (dat nog altijd incompleet in de kerk staat) voordat de beelden verdwenen. Lammerts: "De zaak is verjaard, maar we sluiten niet uit dat de beelden nog eens teruggaan naar deze kerk."

De fascinatie van Schoufour had niets met geloof te maken. Hij had geen religieuze achtergrond

Paarden en hout

De fascinatie van Schoufour had niets met geloof te maken. Hij had geen religieuze achtergrond. "En hij was ook niet bepaald een zweverig type", zegt Lammerts. Jacques Schoufour was een Rotterdamse havenondernemer met belangstelling voor kunst. Zijn passie voor beeldbouwkunst ontstond toen zijn vrouw hem in 1977 een houten beeldje van de heilige Martinus op een paard cadeau gaf, omdat hij een liefhebber was van paarden én van hout.

Tekst gaat verder onder de foto

Martinus te paard met de bedelaar,eind 16e eeuw. © RV

Als kind droomde hij ervan bosbouwkundig ingenieur te worden, maar het werd een carrière in de haven, net als zijn vader. Die was directeur van een havenbedrijf dat later fuseerde met andere bedrijven onder de naam van de bekende havenbaron Frans Swarttouw. Op zijn 28ste werd Schoufour directeur van het bedrijf van Swarttouw in de Rotterdamse Waalhaven. Enkele jaren daarvoor was hij getrouwd met Ingeborg Martin, de kleindochter van Swarttouw.

Het beeldje van Martinus was het begin van een verzameling van hoog niveau. Overhaaste aankopen deden ze niet en Schoufour betaalde nooit meer dan wat een beeld voor zijn gevoel waard was. Dat veranderde na de dood van Ingeborg. Lammertse: "Toen ging hij helemaal los, alsof hij voor twee moest kopen." Aan het eind van zijn leven kocht hij ook nog emaille plaquettes met religieuze afbeeldingen en een zeldzaam ivoren tweeluik, het topstuk van de collectie. Maar Schoufours lievelingen waren de calvariegroepen van Maria en drie vrouwen en Johannes en drie mannen op Golgotha, die na al die eeuwen nog zo levensecht overkomen. Een andere lieveling was de sculptuur van Joachim en Anna (de ouders van Maria) die elkaar omhelzen, nadat ze hebben gehoord dat ze een kind krijgen. De emoties op de gezichten, de blosjes op de verweerde wangen, de hand van Joachim op de schouder van Anna. Intens kon hij genieten van zijn dierbare huisgenoten.
★★★★☆

'Gehouwen, gesneden, geschonken. Middeleeuwse beelden uit de collectie Schoufour-Martin, t/m 28 jan in Museum Boijmans Van Beuningen, Rotterdam.

Wilt u de reacties op dit artikel lezen? Registreer u hier voor een proefperiode van twee maanden.

Het plaatsen van reacties is voorbehouden aan de betalende abonnees van Trouw. Kijk hier voor een overzicht van onze abonnementen.

Het bekijken en plaatsen van reacties is voorbehouden aan onze betalende abonnees. Kijk hier voor een overzicht van onze abonnementen.

Als betalend abonnee kunt u een reactie plaatsen op dit artikel. Deze is alleen zichtbaar voor andere (proef)abonnees.

Om uw reactie te kunnen plaatsen, hebben we uw naam nodig. Ga naar Mijn profiel


Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.

Deel dit artikel

Advertentie
Vroegere beelden vonden ze te statisch en een beetje 'popperig', latere te gekunsteld

De fascinatie van Schoufour had niets met geloof te maken. Hij had geen religieuze achtergrond