Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

De grootse Da Vinci hangt met zijn mooiste tekeningen in Haarlem

Cultuur

Sandra Kooke

Studie van twee hoofden van krijgslieden (ca. 1503-1504). Leonardo maakte deze studie ter voorbereiding op zijn fresco De Slag bij Anghiari voor de Zaal van de Vijfhonderd in het Palazzo Vecchio in Florence. © Boedapest, Szépmüvészeti Múzeum

Mooi, lelijk, misvormd, cholerisch, zacht: Leonardo da Vinci liep voor zijn karakterstudies de straten af op zoek naar opvallende koppen. De schetsen van deze belangrijke Renaissance-kunstenaar zijn vanaf vrijdag te zien in Teylers Museum in Haarlem.

Stel, er breekt brand uit in de Koninklijke Bibliotheek van Windsor Castle, even buiten Londen. Welke boeken met tekeningen grissen de medewerkers dan mee op de vlucht? Welke kunst mag absoluut niet verloren gaan door brand? Drie kamers met de wanden tot aan het plafond gevuld met goed opgeborgen tekeningen, ga daar op zo’n moment maar eens uit kiezen. Daar zijn ze op voorbereid: de belangrijkste boeken hebben kleine greepjes, waarmee je ze in een beweging van de plank kunt trekken. Die met tekeningen van Leonardo da Vinci staan op ooghoogte voor het grijpen.

Lees verder na de advertentie

In Windsor Castle vergapen de toeristen zich massaal aan de toegang tot de koninklijke vertrekken en aan de St. George’s Chapel, waar prins Harry en Meghan onlangs trouwden. Maar de echte schat van dit kasteel is de verzameling Renaissance-tekeningen van koningin Elizabeth. Binnenkort komen zestien van de allermooiste tekeningen naar Teylers Museum in Haarlem, als onderdeel van een tentoonstelling over Leonardo da Vinci (1452 - 1519 ), wiens sterfjaar volgend jaar overal wordt herdacht.

Een Leonardo-tentoonstelling, dat is hoog gegrepen. Er zijn nauwelijks tekeningen van deze Italiaan in Nederlands bezit. Teylers Museum heeft er precies nul. Maar na tentoonstellingen met tekeningen van Michelangelo en Rafaël vond het museum toch dat Leonardo aan de beurt was. Met z’n drieën vormen ze immers het hoogtepunt van de Italiaanse Renaissance.

Windsor Castle, dat 600 van de 4000 tekeningen van Leonardo bezit, was bereid royaal tekeningen uit te lenen

Schatkamer

Gelukkig bleek Windsor Castle, dat 600 van de 4000 tekeningen van Leonardo bezit, bereid royaal tekeningen uit te lenen. Aanleiding voor Teylers om een groep journalisten mee te nemen naar deze schatkamer. In de bibliotheek heeft Michael Clayton, hoofd-conservator van de collectie, een aantal tekeningen klaar gelegd, die naar Haarlem zullen komen: onder meer de zachtaardige voorstudie van Filippus, een van de discipelen op het Laatste Avondmaal, karikaturen van lelijke mensen en het zinnelijke profiel van zijn geliefde Salai.

Met name bij de kunstenaar Leonardo zijn de tekeningen bijzonder waardevol, vindt Clayton. “We hebben maar enkele schilderijen van hem, geen standbeelden, nauwelijks documenten of brieven. Zonder zijn tekeningen en aantekeningen zou hij een mythische kunstenaar zijn, alleen een naam uit het verleden. Maar door de tekeningen kunnen we zijn artistieke werkwijze en benadering begrijpen.”

Hij wijst op de kenmerken van een echte Leonardo. “Je herkent hem aan de zachte omtrekken, sfumato genaamd, en de linkshandige arceringen, van rechts onder naar links boven. Hij kon ontzettend veel met simpel materiaal, zoals een pen of krijt.”

Hoofd van een man, en face, en de kop van een leeuw (ca. 1505) Je kunt je op twee manieren vermaken met deze tekening. Enerzijds is het een prachtig portret van een slechtgehumeurde, driftige man. Een type waar je een straatje voor om loopt, omdat je zeker weet dat je ruzie met hem krijgt. De leeuw weerspiegelt zijn humeur, diens manen zijn bos haar. Anderzijds is het een buitengewoon fijn getekend hoofd. Het haar krult op de wijze waar Leonardo van hield. Tussen de haren zitten fijne klimopblaadjes verscholen, onderdeel van een krans. Verbazingwekkend lieflijk voor zo’n boze man. © Royal Collection Trust/© Her Majesty Queen Elizabeth II 2018

Volgens Clayton moeten we Leonardo’s getekende koppen niet alleen beschouwen als voorstudies voor zijn schilderijen. “Hij tekende ze ook voor zichzelf; het zijn onderzoeken naar schoonheid en lelijkheid. Geïdealiseerde schoonheid tegenover groteske lelijkheid is een thema gedurende zijn hele leven.”

Je herkent hem aan de zachte omtrekken, sfumato genaamd, en de linkshandige arceringen, van rechts onder naar links boven

In Windsor Castle zijn ook de enige twee portretten te zien die van Leonardo zijn gemaakt. Alle andere zijn nep, verklaart Clayton resoluut. Hij haalt ze op verzoek te voorschijn: op beide portretten staat een oude man met een blos op de wangen, vriendelijke, maar vastberaden ogen en ontzettend veel krullend haar. Dit is hem dan, de Italiaanse Renaissance-schilder die bekend staat als misschien wel de grootste kunstenaar die ooit heeft bestaan.

Leonardo was het schoolvoorbeeld van een homo universalis. De bastaardzoon van een Florentijnse bankier en een plattelandsmeisje uit Toscane ging in Florence in de leer bij de schilder Verrocchio. Meer opleiding kreeg hij niet. Maar met zijn nieuwsgierigheid en creativiteit werkte hij zich op tot een man van de wetenschap. Volgens zijn tijdgenoten was hij ontzettend aantrekkelijk en bijzonder aardig. Hij liep rond in opvallende outfits in paars en roze. Homo, geen gezin, maar wel altijd een groep mannelijke leerlingen en een geliefde om hem heen. Zelfverzekerd presenteerde hij zich bij de heerser van Milaan als architect, waterbouwkundige, wapenontwerper en militair strateeg. O ja, als het moest kon hij ook schilderen. ‘Net zo goed als enig ander man’, schreef hij in zijn sollicitatiebrief.

Hoofd van een jonge man, en profil naar rechts (ca. 1510) Dit is een van de meest uitgewerkte tekeningen van een jonge man. Algemeen wordt aangenomen dat het Andrea Salai is, de jongen die op zijn tiende bij Leonardo in huis kwam en tot zijn dood bij hem bleef. Maar in 1510 moet Salai 30 zijn geweest en deze jongen lijkt veel jonger. Talloze keren heeft Leonardo hem getekend, met zijn krullen, rechte neus en mooie mond. Met rood krijt kon Leonardo hetzelfde sfumato-effect (wazige omtrekken) bereiken als waar zijn schilderijen om bekend staan. © Royal Collection Trust/© Her Majesty Queen Elizabeth II 2018

Maar de mannen die hij diende – na de Milanese hertog ook Cesare Borgia, paus Leo X en de Franse koning Frans I – dreef hij tot wanhoop. Want bijna nooit maakte Leonardo iets af, er bestaan slechts zo’n twintig schilderijen. Wel produceerde hij duizenden pagina’s met aantekeningen over zijn wetenschappelijk onderzoek, waarin hij zijn tijd soms twee eeuwen vooruit was.

Tekeningen speelden daarbij een belangrijke rol. Zijn onderzoek naar de werkelijkheid noteerde hij in woorden en beelden. Hij tekende hoe water kolkt, hoe paarden rennen, hoe een foetus in een baarmoeder zit, hoe het hart werkt, hoe fossielen eruit zien en hoe zijn uitvindingen zouden moeten werken.

De tekeningen maakten deel uit van da Vinci's alomvattende onderzoek naar de wereld

Hij onderzocht op dezelfde manier het uiterlijk van mensen: gezichtsuitdrukkingen van pijn, woede of zachtaardigheid, uitstekende neuzen en kinnen of het ideale profiel, de loop van de spieren onder de huid, het draaien van de nek, het krullen van haar. Wij noemen de prachtige tekeningen kunst. Maar het is de vraag of Leonardo ze zo beschouwde. Ze maakten deel uit van zijn alomvattende onderzoek naar de wereld. Hij had een grote interesse in het verband tussen uiterlijk en karakter.

Teylers

Die studies van gezichten worden het onderwerp van de tentoonstelling in Teylers. Het museum vroeg de Nederlandse Leonardo-deskundige Michael Kwakkelstein, die promoveerde op de gelaatstudies van Leonardo, als gastconservator. Ze benaderden als eerste Windsor Castle, waar veel van dit soort tekeningen van Leonardo worden bewaard. Daarna kwamen andere musea ook over de brug.

Het hoofd van Judas (1495) Het verhaal gaat dat Leonardo op straat ontzettend lang op zoek is geweest naar een man die hij als voorbeeld voor de Judas in Het Laatste Avondmaal kon nemen. Hoe moest deze schurk eruit zien? Dit is hem. Heel vals ziet deze man er niet uit, eerder verbaasd. Meest opvallend is de nek waar je spieren, pezen en bloedvaten ziet lopen. Op Het Laatste Avondmaal kreeg Judas een baard. © Royal Collection Trust/© Her Majesty Queen Elizabeth II 2018

Michiel Plomp, hoofdconservator kunstverzamelingen van Teylers, is een tevreden man. “Het kleine Teylers heeft straks een tentoonstelling van de grootste kunstenaar ooit”, zegt hij. De tekeningen komen uit musea en privécollecties van over de hele wereld. De dertig tekeningen van Leonardo en ruim dertig tekeningen van navolgers komen onder andere uit Florence, Parijs, Wenen, New York, Antwerpen, Londen en Boedapest.

Die uit Boedapest, twee voorstudies voor De Slag van Anghiari, vindt Plomp het mooiste: twee koppen waarin je strijdbare emoties en geschreeuw kunt zien. Leonardo heeft dit fresco in het Palazzo Vecchio in Florence nooit afgemaakt. Dat geldt ook voor het fresco er tegenover dat door Michelangelo werd geschilderd. “In de tentoonstelling kunnen we de voorstudies van Leonardo combineren met die van Michelangelo. Want die hebben we in eigen bezit. Ze hebben nog nooit bij elkaar gehangen, deze voorstudies van twee reuzen uit de kunstgeschiedenis.” Er is ook een grote rol in de tentoonstelling weggelegd voor Het Laatste Avondmaal, waarin Leonardo zijn karakterstudie gebruikt voor de typecasting van de discipelen.

De wetenschapper Leonardo zou zich thuis hebben gevoeld in Teylers, waar het soort wetenschappelijke uitvindingen is te zien waar hij zijn leven lang naar zocht. Zelf zou hij misschien wel het meest trots zijn op de Leonardo-route langs al die uitvindingen met facsimile’s en citaten uit zijn aantekeningenboeken.

Studie van het gezicht van een jonge vrouw (ca. 1480) De mooiste tekening in de wereld? De bekende Leonardo-onderzoeker Kenneth Clark bewaart die aanduiding voor dit jonge meisje met haar raadselachtige gezicht. We herkennen haar van het schilderij De Madonna op de rotsen. Ze is een voorstudie voor de engel. Het mooie is de combinatie van snelle, rake lijnen en de diepte van haar blik. © Turijn, Biblioteca Reale

Lees ook

De kinderlijke verwondering van Leonardo Da Vinci

Leonardo da Vinci heeft iets gemeen met zijn biograaf Walter Isaacson: nieuwsgierigheid. Wat kunnen we leren van Da Vinci?

De natuur kan veel mooier

De allereerste tentoonstelling in 2011 met schilderijen van Leonardo da Vinci telt slechts negen schilderijen. Toch is dat ruim de helft van zijn geschilderde oeuvre.

Deel dit artikel

Windsor Castle, dat 600 van de 4000 tekeningen van Leonardo bezit, was bereid royaal tekeningen uit te lenen

Je herkent hem aan de zachte omtrekken, sfumato genaamd, en de linkshandige arceringen, van rechts onder naar links boven

De tekeningen maakten deel uit van da Vinci's alomvattende onderzoek naar de wereld