Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

De fototijdmachine van fotografen Breukel en Van Meene

Cultuur

Joke de Wolf

Casper Breukel, Devon, Bas en Djara in Bergen, 2005. © Koos Breukel

Fotograaf Hellen van Meene maakte naar aanleiding van de dood van haar moeder een opmerkelijke serie met doodskisten, Koos Breukel volgde zijn zoon achttien jaar met de camera. Beide series zijn nu te zien in Amsterdam.

Dit is op haar bruiloft. En kijk, hier was net haar eerste kind geboren. En dit was die middag tijdens de vakantie toen het zo regende.' Uitspraken die we niet zouden doen zonder foto's. Foto's zijn tijdmachines: ze bevriezen de tijd, en zorgen ervoor dat we later kunnen terugkijken. Kijken naar onszelf, toen we jonger waren, naar momenten waarop iets bijzonders gebeurde en naar onze dierbaren. Als die dierbaren overlijden, krijgen de foto's een extra betekenis: ze worden een moment waarop die vader, moeder of vriendin nog leefde.

Lees verder na de advertentie
Beiden maken er meer dan alleen een kijkje in het fa­mi­lie­fo­to-al­bum van

In de kist en rechtop

In fotomuseum Huis Marseille in Amsterdam zijn de komende maanden twee tentoonstellingen te zien waarin de fototijdmachine wordt benut. Koos Breukel (1962) toont foto's van zijn inmiddels achttienjarige zoon Caspar, Hellen van Meene (1972) maakte een opmerkelijke fotoserie naar aanleiding van het overlijden van haar moeder Ada. En beiden maken er, hoewel het heel persoonlijke onderwerpen en beelden zijn, meer van dan alleen een kijkje in het familiefoto-album.

Toen Van Meenes moeder in mei vorig jaar plotseling was overleden aan een ziekte, wist de fotografe niet wat ze met haar verdriet aanmoest. Ze kon even geen aandacht opbrengen voor haar gebruikelijke werk, de foto's waarin ze vooral jonge tienermeisjes in tijdloze poses vastlegt. Van Meene zette de televisie aan en zag daar Lady Macbeth, een kostuumdrama dat speelt rond 1865 in Engeland. Er gebeurde iets wat ze niet eerder had gezien: als er een familielid overlijdt, zet de familie de kist rechtop en komt er een fotograaf om de dode tussen zijn nog levende familie vast te leggen. Een gebruik dat nu onprettig aanvoelt. Maar waarom? En wat zou er gebeuren als je het nu tóch zou doen?

'The farmers' © Helen van Meene

Kist-in-weiland-methode

Van Meene dook in de postmortemfotografie, en besloot zelf familiegeschiedenissen te ensceneren. In totaal maakte ze negen foto's waarbij er steeds in het midden van de foto een doodskist rechtop staat, met daarin een personage dat eruitziet alsof hij of zij is overleden met eromheen familieleden of huisdieren. De kist staat bijvoorbeeld voor een tulpenveld, een oudere man staatligt erin, ogen gesloten, handen gevouwen, ernaast staan twee somber kijkende meisjes in het zwart en aan de andere kant van de kist een vrouw van rond de vijftig. Zijn het de dochters en vrouw van de overleden man? De brede panoramafoto heet 'The farmers', en alleen de loods van golfplaat aan de horizon maakt het een foto van nu.

De kist-in-weiland-methode klinkt wat simpel, het lacherige 'making of' filmpje dat draait in het museum maakt het niet beter, misschien juist vanwege de sentimentele muziek erachter. Toch zijn de grote, analoog gemaakte foto's van het groene Hollandse landschap niet plat, de vanzelfsprekendheid waarmee de niet-echt-dode tussen de levende mensen, dieren en natuur rust, is bijna geruststellend. 

Gemis

Veel persoonlijker is de presentatie van de echte familiefoto's, foto's van Van Meenes overleden moeder. En één moderne post-mortemfoto, waarbij de fotografe de bloemen van de boeketten van het graf van haar moeder rondom het hoofd van haar dochter heeft gedrapeerd, die zelf in de dodenhouding - gesloten ogen, gevouwen handen - op het gras ligt. Het is de kleindochter dus van de overleden moeder. Ernaast hangt een serie foto's van Van Meene met haar moeder, kort voor haar dood, lachend met z'n tweeën in het pasfotohokje. Je voelt het gemis.

Casper, de zoon van Koos Breukel, in Vinkeveen in 2012. © Koos Breukel

Heel anders zijn de portretten van Casper, de zoon van portretfotograaf Koos Breukel. Het is in principe niet meer dan een kijkje in het familie-album, zij het dat de fotograaf duidelijk heel geoefend is in het maken van portretten. Toch is er meer te zien. Er is een technische kant - Breukel gebruikte verschillende camera's en verschillende manieren van portretteren - en er is het verhaal van een opgroeiende jongen. Soms stoer en ondeugend, soms ook kwetsbaar en nukkig - op een gegeven moment moest Breukel zijn zoon trakteren op bioscoopbezoek om hem te laten poseren.

Tatoeage

De mooiste verbinding tussen de twee tentoonstellingen is de tekst van de tatoeage die Casper aan de binnenkant van zijn arm laat zetten: 'Memento vivere', gedenk te leven. Beide tentoonstellingen laten zien dat fotografie naast de vergankelijkheid en dood ook het tegenovergestelde kan vatten. Een tijdmachine met geavanceerde mogelijkheden.

★★★★☆
De foto's van Van Meene en Breukel zijn tot 8 december te zien in museum Huis Marseille in Amsterdam.

Deel dit artikel

Beiden maken er meer dan alleen een kijkje in het fa­mi­lie­fo­to-al­bum van