Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

De commedia dell’arte van Oeteldonk

Cultuur

Johan Nebbeling

Rob van de Laar: "Den Bosch wordt het boerendorp Oeteldonk, bewoond door boeren en hun durskes." © Johan Nebbeling
Het mooiste Nederland

Een ragfijn spel met strikte regels: nergens ter wereld wordt het carnaval zo gevierd als in Den Bosch. Het Oeteldonks Gemintemuzejum vertelt het verhaal van het Bossche carnaval. ‘Nooit alaaf zeggen!’

Onwelvoeglijk gedrag, drankmisbruik, kontenknijpen: ja, dat gebeurt ook in Den Bosch tijdens de carnaval, erkent Rob van de Laar (64), carnavalskenner, oprichter van het Oeteldonks Gemintemuzejum, oud-minister, ex-minister-president en sinds zijn aftreden raadspensionaris van de Oeteldonkse Club anno 1882.

Lees verder na de advertentie
Sinds 1882 staat het Bossche carnaval onder de strakke regie van de Oeteldonkse Club, een reactie op dronkenschap, vechtpartijen, ze­den­ver­wil­de­ring

“Niet iedereen kent de regels van het spel en weet zich te gedragen. Dat is jammer natuurlijk. Maar het ergert me mateloos dat die uitwassen altijd de aandacht krijgen. Want om losbandigheid gaat het nou net níet. Het Bossche carnaval is een vrolijk, sociaal feest, dat in het teken staat van saamhorigheid, vriendelijkheid en plezier. En mensen die zich misdragen worden gecorrigeerd.”

Goedbegrepen eigenbelang

Het Oeteldonks Gemintemuzejum, gevestigd in een gebouw in de binnenstad op de plek waar ooit een nonnenklooster stond, vertelt het kleurrijke verhaal van het Bossche carnaval. Vitrines vol medailles, versierselen, beeldjes en maskers; oorkondes, foto’s uit de oude doos, posters en bladmuziek aan de muren; schilderijen, oud en nieuw, zoals het Grôôt Magistraol Oeteldonks Drieluik, in opdracht geschilderd door de Bossche kunstenaar Guus Ong; memorabilia, zoals de collectie hitsingles van Wim ‘bloemetjesgordijn’ Kersten, de grootste carnavalsartiest aller tijden.

Dat alles beheerd door 35 vrijwilligers, onder auspiciën van de Oeteldonkse Club, de overkoepelende organisatie van 150 carnavalsverenigingen, de gemeente en andere partijen en drijvend op de financiële ondersteuning van het Groot Oeteldonks Vaandel. Die club van vijftig plaatselijke bedrijven draagt het carnaval een warm hart toe - uit goedbegrepen eigenbelang overigens, want het Bossche carnaval is een economische factor van belang voor de stad.

Sinds 1882 staat het Bossche carnaval onder de strakke regie van de Oeteldonkse Club. De oprichting daarvan was een reactie op de steeds grotere uitwassen - dronkenschap, vechtpartijen, zedenverwildering - van het carnavalsfeest in de 19de eeuw. De gegoede burgerij sprak van ‘vuilikenzondag’. Een traktaat van bisschop Godschalk in 1881 over de misstanden gaf de aanzet tot de oprichting van de Oeteldonkse Club. De gegoede burgerij greep in om het carnaval van de ondergang te redden.

Tekst gaat verder onder de afbeelding

Carnavasmaskers uit Oeteldonk © Johan Nebbeling
De prins heet altijd hetzelfde, Zijne Koninklijke Hoogheid Prins Amadeiro, en komt van buiten Den Bosch

En daarmee - zegt Van de Laar - om het economisch belang van het feest te bewaken. Carnaval moest een ‘kwaliteitsfeest’ worden, gevierd volgens een vast scenario, met een vaste evenementen en vaste karakters in de hoofdrollen. Dat is gelukt. “Het Bossche carnaval is uniek in de wereld. Het heeft de trekken van de commedia dell’arte.” In dat Italiaanse improvisatietoneel vertolken de gemaskerde hoofdpersonen vaste, herkenbare karakters.

Kippen voeren, sokken stoppen, aardappels schillen

Den Bosch is tijdens carnaval drie dagen lang het dorp Oeteldonk (de herkomst van die naam is onduidelijk), bewoond door boeren - vandaar die boerenkielen - en durskes (hun vrouwen). Burgervaojer van Oeteldonk is Peer vaan den Muggenheuvel. Zijn assessor (wethouder) is Kees Minkels, de veldwachter heet Driek Pakaon, de vaandeldrager Daantje Woenders en dan is er ook nog de kenau van een huishoudster van de burgemeester, Mejuffrouw Hendrien. Ze houdt zich sinds jaar en dag bezig met kippen voeren, sokken stoppen en aardappels schillen.

Tijdens de drie carnavalsdagen vormen De Peer, Kees en de leden van de Geminteroad het bestuur van Oeteldonk. Peer neemt daartoe het gezag over van zijn ‘keleega van de Mèrt’, de burgemeester van Den Bosch. Van de Laar: “Dat is een groot verschil met de meeste andere steden, waar Prins Carnaval drie dagen lang de scepter zwaait.”

De prins speelt ook in Den Bosch een rol, maar dan als bezoeker van buitenaf. Als heer van Oeteldonk verlaat hij zijn ‘winterpaleis’ en trekt met zijn adjudant, zijn Gevolg (dat traditioneel bestaat uit Delftse studenten), Prinselijke Ruiterij en Hofkapel de Kikvorschen naar Oeteldonk, waar hij zijn intrek neemt in zijn ‘zomerpaleis’, een hotel op de Markt. De prins heet altijd hetzelfde: Zijne Koninklijke Hoogheid Prins Amadeiro en komt traditioneel van buiten Den Bosch. Net als de andere spelers van het Oeteldonks carnavalsspel is de prins in principe voor het leven benoemd.

Peerke of zoiets

Op carnavalszondag hoort de Prins het verslag aan van De Peer - ‘De Aonsproak’ - over het afgelopen jaar en antwoordt daarop met Zijn Troonrede. Van de Laar: “De Aonsproak is hét uitgelezen moment om gebeurtenissen die de stad hebben beroerd nog eens voor het voetlicht te brengen. Bestuurders en politici, maar ook burgers die iets hebben uitgehaald, worden over de hekel gehaald. Niet op een gemene manier, maar gemoedelijk, zoals dat in een boerendorp hoort. Daarmee is de zaak afgesloten en kunnen we weer onbevangen naar de toekomst kijken.”

Tekst gaat verder onder de afbeelding

Het Carnavalsmuseum besteedt ook aandacht aan het carnaval wereldwijd. Zoals met dit carnavalsmasker uit Zwitserland. © Johan Nebbeling

De regels van het Bossche carnavalsspel zijn sinds 1882 in hoofdlijnen gelijk gebleven. Maar mét de ontwikkelingen in de samenleving zijn voortdurend elementen weggevallen of toegevoegd. Het Gemintemuzejum besteedt ruim aandacht aan die evolutie. Met het oog op de jeugd wordt sinds 1957 een kinderoptocht gehouden - met een jeugdprins. Om de meisjes een grotere rol te geven, heeft in het gevolg van de jeugdprins Het Elfje een belangrijke rol. Zij heeft een eigen gevolg van zeven meisjes. 

“Het Bossche carnaval is een levende traditie, die zich aanpast aan veranderende denkbeelden. Zo staan vrouwen in ons carnavalsfeest op het tweede plan. Dat is echt niet meer van deze tijd. Hoewel niet iedereen het ermee eens zal zijn, zou ik er geen enkele moeite mee hebben als de volgende Peer van de Muggenheuvel een vrouw is. Peerke of zoiets. Wat maakt het uit?”

Eén ding zal nooit veranderen: in Den Bosch zul je noch De Peer noch de Prins ooit alaaf horen zeggen. Van de Laar: “Dat is not done in Den Bosch. Wij zeggen elkaar gewoon gedag. Wie een café binnenkomt en alaaf roept, krijgt het te verduren. Op een vriendelijke manier natuurlijk, want ons carnaval is een lief feest.”

Carnaval in Oeteldonk

Carnaval begint vandaag en duurt tot en met dinsdag. Het Bossche programma is te vinden op: bezoekdenbosch.nl/nl/wat-te-doen/carnaval-2018.

Carnaval vieren in Den Bosch? Boerenkiel aan, witgeelrode das (niemand weet waar die kleuren voor staan) om en geniet, maar gedraag u!

Het Oeteldonks Geminte- muzejum is gevestigd in de Zusters van Orthenpoort 27 in Den Bosch en is het hele jaar open van dinsdag t/m zondag van 13.11 tot 17.11 uur. Op verzoek is er een rondleiding. Info: carnavalsmuseum.nl.

Lees ook: 
Spiderman? Prinses? Een joviale Donald Trump? Met tientallen tegelijk kun je ze de komende dagen tegenkomen. Maar niet in Krabbegat (Bergen op Zoom). De Krabben hebben hun eigen kledingtraditie. 

Deel dit artikel

Sinds 1882 staat het Bossche carnaval onder de strakke regie van de Oeteldonkse Club, een reactie op dronkenschap, vechtpartijen, ze­den­ver­wil­de­ring

De prins heet altijd hetzelfde, Zijne Koninklijke Hoogheid Prins Amadeiro, en komt van buiten Den Bosch