Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

De boeiende wereld van ‘Stijlloze’ kunstenaars

cultuur

Henny de Lange

Het enige echt abstracte schilderij van Bart van der Leck, ‘Compositie No.8’, (1917), is te zien in het Gemeentemuseum Den Haag. © Gemeentemuseum Den Haag

Op het eeuwfeest van De Stijl staan Piet Mondriaan en Bart van der Leck centraal als de ‘aanjagers’ van de abstracte kunst. Maar ook ‘Stijlloze’ kunstenaars zochten naar vernieuwing, laat een tentoonstelling in Arnhem zien.

Piet Mondriaan, die kennen we nu toch wel? Er is al zoveel studie gedaan naar deze wereldberoemde kunstenaar van De Stijl. Je kunt het zo gek niet verzinnen of het is onderzocht: zijn penseelstreek, zijn kleurvlakjes, de zwarte lijnen op zijn schilderijen, maar ook zijn levensloop, zijn liefdes, en zelfs zijn danspasjes.

Lees verder na de advertentie

Maar één belangrijke vraag is nu pas beantwoord, honderd jaar na de oprichting van De Stijl. Op een tentoonstelling in het Haags Gemeentemuseum wordt eindelijk duidelijk hoe deze pionier van de abstracte schilderkunst de kleurencombinatie rood-geel-blauw heeft ontdekt. Conservator en Mondriaan-kenner Hans Janssen zocht het uit. Niet Mondriaan maar een andere kunstenaar van De Stijl, Bart Van der Leck, blijkt de ‘uitvinder’ van het nu wereldberoemde rood-geel-blauw.

Janssen ontdekte nog meer. dingen. We weten nu ook hoe Mondriaan en Van der Leck elkaar hebben geïnspireerd; maar ook hoe hun vriendschap verwaterde en het tot een breuk kwam. Mondriaan ging alleen door op het pad naar totale abstractie. Van der Leck haakte af; hij bleef de realiteit nodig hebben.

Van groot belang

In het jaar dat De Stijl zijn eeuwfeest viert lijkt nu alles wel uitgeplozen en uitgemolken over deze beweging. Dat die van groot belang is geweest, is evident. De Stijl heeft niet alleen de kunst binnen en buiten Nederland definitief veranderd. Maar is ook diep doorgedrongen in de poriën van de samenleving. Door alle aandacht voor dit jubileum, met een stroom van tentoonstellingen en publicaties, zou je kunnen denken dat er honderd jaar geleden verder niet veel gebeurde in de Nederlandse kunstwereld. Dat is allerminst het geval.

Er was ook een wereld náást De Stijl. Over deze ‘Stijlloze’ kunstenaars maakte Museum Arnhem een boeiende tentoonstelling. Deze kunstenaars waren net als hun collega’s van De Stijl ook op zoek naar vernieuwing, onder invloed van de ingrijpende gebeurtenissen van die tijd. De jaren tien en twintig waren complex. Er heerste verwarring door de verschrikkingen van de Eerste Wereldoorlog. Tegelijkertijd was er ook optimisme en geloof in betere tijden.

Inspiratie vonden ze in de natuur, in oude en nieuwe religieuze stromingen, en in Parijs

Het hunkeren naar een nieuwe, mooiere samenleving leidde ook bij de Stijlloze kunstenaars tot een zoektocht naar vernieuwing en experimenten. Kunstenaars als Charley Toorop, Jan Mankes, Jacob Bendien, Jan van Deene, Peter Alma en Jan Sluijters bedachten nieuwe vormen om de grote maatschappelijke thema’s te verbeelden. Inspiratie vonden ze in de natuur, in oude en nieuwe religieuze stromingen, en in Parijs. Maar anders dan bij Mondriaan en Van der Leck leidde hun ontdekkingstocht niet naar de abstractie. Hun drang naar vernieuwing uitte zich in vele vormen en stijlen of een mix van abstractie en spiritualiteit. Maar het realisme blijft de rode draad.

Geloof in vernieuwing

Hoe verschillend het werk ook is van Mondriaan, Van der Leck en hun tijdgenoten, het staat wel in verbinding met elkaar. Ze inspireerden elkaar, leerden van elkaar. Toorop was bevriend met Mondriaan. Bendien en Van Deene behoorden niet tot De Stijl, maar bestudeerden ook de werking van kleurvlakken, al kozen zij voor vloeiende vormen. En Alma wilde net als Van der Leck het volk verheffen met zijn kunst. Wat deze kunstenaars bindt, is niet één stijl, maar het geloof in de vernieuwing van de kunst.

Trouw maakte een hink-stap-sprong door De Stijl-tentoonstelling in Den Haag en ‘Stijlloos’ in Arnhem en pikt er een paar schilderijen uit. Om daarmee te illustreren hoe de kunstenaars elkaar ondanks hun verschillen over en weer hebben beïnvloed.

Het is een openbaring voor Piet Mondriaan als hij in 1916 het schilderij ‘De Storm’ van Bart van der Leck ziet in Laren, waar ze allebei wonen. De voorstelling is figuratief, maar het gebruik van primaire kleuren in combinatie met zwart en wit en de vlakke toepassing maken diepe indruk op Mondriaan. Zelf neigt hij ook naar primaire kleuren, maar die ‘toont’ hij af zodat rood naar roze neigt en geel naar oker. Ook werkt hij nog niet helemaal ‘plat’, wat Van der Leck wel doet. Mondriaan laat de zijkanten van zijn composities vervagen waardoor de suggestie van een eivorm ontstaat en het werk door de bolling naar voren lijkt te komen. Hij is daarmee aan het experimenteren.

Tekst loopt door onder afbeelding

Bart van der leck, 'De Storm' (1916), te zien in Den Haag © RV

Bij Van der Leck ligt dat anders. Hij werkt in glasschildersateliers en ontleent zijn strakke lijnen en sprankelende kleuren rood, geel en blauw aan glas-in-lood. Ondanks het verschil in achtergrond ontstaat er een enorme chemie tussen beide kunstenaars. Over en weer leren ze van elkaar en Van der Leck gaat abstracter werken. Maar gaandeweg ontstaan er barstjes in de vriendschap. Van der Leck gebruikt ook diagonalen, wat Mondriaan niet bevalt en ook niet mag volgens de principes van De Stijl: alleen horizontale en verticale lijnen zijn toegestaan. Ook blijft Van der Leck uitgaan van de realiteit, terwijl bij Mondriaan een schilderij niet langer een voorstelling hoeft te verbeelden. Als een wetenschapper experimenteert hij met lijnen en kleurvlakken en hun onderlinge verhoudingen. Op zoek naar schoonheid en harmonie in zijn composities.

Van der Leck daarentegen schildert eerst een hondekar om die vervolgens ‘door te beelden’ naar een abstracte voorstelling. Die twee werken hangen naast elkaar in Den Haag en meteen herken je het hondje in het abstracte werk. Eigenlijk heeft Van der Leck maar één echt abstract schilderij gemaakt: Compositie nr. 8 (1917).

Tekst loopt door onder afbeelding

Piet Mondriaan, 'Compositie' (1916), te zien in Den Haag © digital capture

Er is misschien nog een reden dat hij anders dan Mondriaan niet kiest voor de totale abstractie. Hij heeft een vrouw en kind te onderhouden en zijn toelage dreigt in gevaar te komen. Zijn mecenas is Helene Kröller-Müller en die is niet zo gecharmeerd van abstractie. Ze slaat het werk van Van der Leck hoger aan dan dat van Mondriaan. “Zijn werk is zoo modern, zo eenvoudig als ik het elders nooit zag.”

Van der Leck zou zijn artistieke vrijheid hebben verkocht

De toelage leidt ook tot ruzie binnen De Stijl. Van der Leck zou zijn artistieke vrijheid hebben verkocht. Na twee jaar scheiden zich de wegen van Van der Leck en Mondriaan. De eerste verlaat De Stijl en gaat meer toegankelijke kunst maken. Mondriaan gaat door en wordt wereldberoemd. Maar was hij ook zover gekomen zonder Van der Leck? Vaststaat dat zij samen de ‘aanjagers’ zijn geweest van de vernieuwing van de kunst, zegt Hans Janssen. En dat ze elkaar over en weer een ‘enorme zwiep’ hebben gegeven.

Jan van Deene, ‘Compositie’ (1912), te zien in Den Haag.

Ook dit is abstracte kunst, maar wel anders dan van De Stijl. Jan van Deene en zijn vriend Jacob Bendien zijn de eerste Nederlandse kunstenaars die volledig abstract werken. Ze bewonderen Mondriaan, die ze ook hebben ontmoet in in Parijs. Maar anders dan Mondriaan schilderen ze geen rechte lijnen en strakke vlakken, maar vloeiende vormen. Met kleuren en lijnen willen ze hun eigen gedachten en gevoelsleven uitdrukken. Als ze hun werk in 1913 presenteren op een tentoonstelling in Amsterdam, veroorzaakt dat veel opschudding.

Tekst loopt door onder afbeelding

Jan van Deene, 'Compositie' (1912), te zien in Den Haag. © TRBEELD

Charley Toorop, ‘Klein kindje’, (1913), te zien in Arnhem.

Charley Toorop is bijna twintig jaar jonger dan Mondriaan, maar kent hem van jongs af aan. Haar vader Jan Toorop is met hem bevriend. Toorop bewondert Mondriaan vanwege zijn principiële houding aangaande kunst en voelt zich daarin ook verwant aan hem. Haar werk ziet er totaal anders uit. Ze schildert de mensen en dingen om haar heen. De zichtbare werkelijkheid is altijd haar uitgangspunt. Toch zou je haar schilderijen net zo compromisloos kunnen noemen als die van Mondriaan, omdat ze weet door te dringen tot de essentie van de persoon die ze afbeeldt.

Tekst loopt door onder afbeelding

Charley Toorop, 'Klein kindje', (1913), te zien in Arnhem. © RV

Peter Alma, ‘Havenarbeider’, (1924), te zien in Arnhem.

Als vriend van Mondriaan maakt de communist Alma de oprichting van De Stijl van dichtbij mee, maar er is onenigheid of hij er wel bij past. Uiteindelijk niet, want Alma maakt robuuste, eenvoudige figuratieve schilderijen. Hij staat volledig achter de beginselen van De Stijl om kunst te maken voor een nieuwe, betere wereld. Maar hij vindt de abstractie daar niet geschikt voor. Net als Bart van der Leck wil hij het volk verheffen met zijn kunst. Hij schildert over onderwerpen als arbeiders, kapitalisme en revolutie. Later gaat hij ook ook houtsnedes maken en muurschilderingen (onder meer in het Amstel-station in Amsterdam) om meer mensen te bereiken met zijn kunst.

Tekst loopt door onder afbeelding

Peter Alma, ‘Havenarbeider’, (1924), te zien in Arnhem. © RV

Tentoonstellingen

Piet Mondriaan en Bart van der Leck. De uitvinding van een nieuwe kunst, t/m 21 mei in het Gemeentemuseum Den Haag.

Stijlloos, 18 febr t/m 7 mei in Museum Arnhem. Op de openingsdag, morgen, bedraagt de entree 1 euro.

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.

Deel dit artikel

Advertentie
Inspiratie vonden ze in de natuur, in oude en nieuwe religieuze stromingen, en in Parijs

Van der Leck zou zijn artistieke vrijheid hebben verkocht

Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang tot Trouw.nl.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden

Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.