Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

De bekering van Constantijn is een van de grote wendingen van de wereldgeschiedenis

Cultuur

Sam Janse

contantijn © Constantijn
boekrecensie

Het christendom werd een wereldgodsdienst dankzij keizer Constantijn. Waarom bekeerde hij zich?

Het was een mooi verhaal: de heidense keizer Constantijn van het Romeinse Rijk kreeg vlak voor een beslissend gevecht net buiten de poorten van Rome een visioen van een lichtend kruis, wat hem ertoe bracht voor de God van de christenen te kiezen. Hij won, werd christen, zette de christenvervolgingen stop en begunstigde de kerk.

Lees verder na de advertentie

Hoe het precies heeft plaatsgevonden is onduidelijk, maar de bekering van Constantijn is een van de grote wendingen van de wereldgeschiedenis. Een revolutie die geleidelijk verliep en daarom amper de naam van revolutie verdient. Maar de gevolgen waren ingrijpend. De oude wereld werd christelijk. Niet op slag of stoot, maar stapsgewijs. Het houdt historici en anderen nog steeds bezig. Na de grote studie van Henk Singor over Constantijn uit 2014 is er weer een boek over deze materie.

Dat historici zo in het duister tasten is een gevolg van Constantijns bewuste politiek. Hij had geen belang bij duidelijke keuzes

Vincent Hunink en Jona Lendering erkennen de wereldhistorische betekenis van Constantijns bekering, maar laten zien dat het mooie verhaal over het visioen niet klopt. Het is de versie van Bisschop Eusebius, de hoftheoloog van Constantijn, die zijn keizer christelijker heeft neergezet dan hij was. De schrijvers analyseren alle berichten over een dergelijk visioen en komen uit bij een lofrede op de keizer uit 310 als de oervorm van het bericht. Constantijn is dan nog geen christen. Helemaal verzonnen hoeft het bericht over een verschijning of visioen daarom nog niet te zijn. In dit boek wordt gedacht aan een halo rond de zon met een kruisvormige straling. Constantijn zou dit aanvankelijk als een teken van Apollo hebben gezien, de God van het licht en de zon, en dit pas in een later stadium hebben geïnterpreteerd als een teken van Christus, de God van de christenen. Het zou kunnen. Meer valt er niet over te zeggen en dat weten de schrijvers zelf ook.

Dat historici zo in het duister tasten is een gevolg van Constantijns bewuste politiek. Hij had geen belang bij duidelijke keuzes. Christenen vormden aan het begin van de vierde eeuw nog een kleine minderheid, waarschijnlijk wel de best georganiseerde en meest vitale minderheid van zijn rijk, maar toch. Als visionair politicus zag hij dat daar de toekomst van zijn rijk lag en tegelijk wist hij dat hij de grote polytheïstische meerderheid van zijn rijk niet moest provoceren. Binnen die visie past een tolerante politiek en een wat onbepaald spreken over de hoogste God. Daar konden zowel christenen als heidenen het hunne bij denken. Politiek gezien was dit niet onverstandig. Constantijn hield het als keizer dertig jaar uit en bracht grote stabiliteit in het rijk.

Ware Apollo

Dit is een bescheiden studie, maar lezenswaardig en vanuit de bronnen geschreven. De kern van het boek vormt een oude tekst uit het Latijn, de genoemde lofrede op keizer Constantijn uit het jaar 310 met een in- en uitleiding zodat we ook begrijpen wat de strekking ervan is. Het is niet in het boek te vinden, maar ik heb een beredeneerd vermoeden (om met de historici te spreken) dat Hunink de tekst vertaalde en Lendering de uitleg gaf. De laatste herken ik aan zijn behoefte om niet alleen te beschrijven wat er gebeurde, maar de lezer ook inzicht te geven in de werkwijze van de oudheidkundige. Om vooral ook te laten weten wat we allemaal niet weten en met welke mate van waarschijnlijkheid we sommige gebeurtenissen aannemen.

Een mooi boek dat vooral goed duidelijk maakt wat we allemaal niet weten

De grens tussen heidendom en christendom wordt bij de schrijvers van dit boek soms wel erg vloeiend. Als Christus in een hymne aangeroepen wordt als ‘Apollo vere’, ‘ware Apollo’, dan is dat toch meer overtreffend dan gelijkstellend. De breuk met het verleden had ik ook sterker aangebracht rond Constantijns dood. Inderdaad, Constantijns sarcofaag staat opgesteld te midden van monumenten voor de twaalf apostelen, alsof hij een tweede Christus was. Zo vergoddelijkten Constantijns zonen hun vader, zeggen de schrijvers. Natuurlijk werkt hier de traditionele keizercultus nog na. Maar van vergoddelijken, inclusief de bijbehorende offers, was geen sprake meer. Christelijk bezien was de keizer geen God en werd hij het bij zijn dood ook niet, al zullen vele christelijke onderdanen met één been in het heidendom dit anders beleefd hebben.

Nog een puntje: moeten we nu echt gaan spreken over het Concilie van Nikaia en over Areios, in plaats van Nicea en Arius? Het is een poging om de latinisering van Griekse namen ongedaan te maken. Maar moeten we dan ook niet over Christos en Petros spreken? Niettemin, een mooi boek dat vooral goed duidelijk maakt wat we allemaal niet weten.

Oordeel

Bescheiden, maar mooie studie die vooral leert wat we nog allemaal niet weten

Vincent Hunink en Jona Lendering

Het visioen van Constantijn. Een gebeurtenis die de wereld veranderde

Omniboek; 176 blz. €17,50

Lees ook:

Archeologen vinden marmer uit de tijd van keizer Constantijn in het graf van Jezus

Al in de vierde eeuw, zo staat nu vast, wees Constantijn de plaats aan waar nu miljoenen christelijke pelgrims naartoe trekken.

Deel dit artikel

Dat historici zo in het duister tasten is een gevolg van Constantijns bewuste politiek. Hij had geen belang bij duidelijke keuzes

Een mooi boek dat vooral goed duidelijk maakt wat we allemaal niet weten