Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Dagelijks dieet van Bach voor iedere musicus Bach

Cultuur

Harm Oving

Review

Zonder Johann Sebastian Bach zou de muziekgeschiedenis een andere wending hebben genomen. Bach heeft door de eeuwen heen vrijwel alle componisten beïnvloed. Van Mozart tot Sjostakowitsj.

Vlak na zijn dood zag het er niet naar uit dat Johann Sebastian Bach anders zou voortleven dan in de hoofden en oren van zijn vrienden en leerlingen. De stijl van componeren die hij tot in de finesses beheerste, was aan het eind van zijn leven verouderd. Een groot deel van zijn oeuvre bestond uit onverkoopbare kerkmuziek. Bach leek het lot te gaan delen van menig grote virtuoos: uit het oor, uit het hart. Niets is minder waar gebleken. De stadsorganist van Leipzig Johann Sebastian Bach (1685-1750) is meer dan ooit een lieveling van het publiek en een inspiratie voor musici en componisten.

Tijdens zijn leven beperkte het publiek van Bach zich voornamelijk tot zijn stadsgenoten, die hem elke zondag in de kerk konden beluisteren. Daarnaast gaf hij sporadisch orgelconcerten in Hamburg en Dresden en trad hij op aan het Pruisisch hof. De muziek die hij publiceerde bestond grotendeels uit werken voor klavier. Zijn internationale reputatie als orgelvirtuoos had hij voornamelijk te danken aan de verslagen van rondreizende musici en de opkomende muziekpers.

Degene die het meest heeft gedaan voor het instandhouden van de muzikale erfenis van zijn vader is Carl Philipp Emanuel, de tweede zoon uit het eerste huwelijk. Wie in de achttiende eeuw over Bach sprak, bedoelde deze zoon. Mozart zou eens gezegd hebben: ,,Hij (Emanuel) is de vader, wij zijn de kinderen. Wie van ons ook maar iets weet, heeft dat van hem geleerd''.

Emanuel was als klavecinist verbonden aan het hof van Frederik de Grote van Pruisen. Frederik was een groot muziekliefhebber en verdienstelijk amateur-fluitist. Emanuel heeft zijn vader aan het hof geïntroduceerd en aan Frederik de Grote heeft Bach zijn 'Musikalisches Opfer' opgedragen. Het was Emanuel die in zijn composities een synthese tot stand bracht tussen het ambacht van zijn vader en de nieuwe muzikale mode. Emanuel werkte mee aan de eerste biografieën over zijn vader. Hij organiseerde heruitgaven van zijn vaders werk en introduceerde het werk bij invloedrijke personen.

Een belangrijke rol in de overdracht van de muziek van Bach aan een nieuwe generatie componisten speelde een man van Nederlandse afkomst: Baron Gottfried Bernhard van Swieten, prefect van de Keizerlijke Hofbibliotheek te Wenen. Gottfried was de zoon van de medicus Gerhard van Swieten, leerling van de beroemde Herman Boerhaave, die in 1745 door Keizerin Maria Theresa benoemd werd tot hofarts en daarna in de adelstand verheven. Het hele gezin volgde hem. Gottfried trad in 1770 in dienst van het keizerrijk als ambassadeur aan het hof van Frederik de Grote van Pruisen te Berlijn. Hier maakte de muziekliefhebber Van Swieten via Carl Philipp Emanuel kennis met het werk van de oude Bach.

Na terugkomst in Wenen organiseerde Van Swieten elke zondag thuis concerten met 'oude' muziek, waaronder die van Palestrina, Bach en Hündel. Een graag geziene gast tijdens de zondagmorgen-concerten was Wolfgang Amadeus Mozart, die hier kennis maakte met het werk van Bach. Op verzoek van Van Swieten arrangeerde Mozart een aantal preludes en fuga's uit het 'Wohl-Temperierte Klavier'. Mozart begon zelf preludes en fuga's te schrijven. In een brief aan zijn zus van 20 april 1782 schreef hij: ,,De oorzaak van het ter wereld komen van deze fuga's is mijn lieve Konstanze. Baron van Suiten, naar wie ik elke zondag toe ga, heeft me alle werken van Bach en Hündel mee naar huis laten nemen, nadat ik ze voor hem had doorgespeeld. Toen Konstanze de fuga's hoorde werd ze er direct verliefd op. Ze wil niets anders meer horen dan fuga's, vooral die van Bach en Hündel.''

Een jaar later dient het volgende genie zich aan bij Van Swieten, een jonge pianist uit Bonn: Ludwig van Beethoven. Beethoven maakte furore met zijn uitvoeringen van het 'Wohl-Temperierte Klavier', dat hij al op elfjarige leeftijd had leren kennen via zijn leraar Christian Gottlob Neefe.

Het volgende verslag is van Anton Schindler: ,,Voor Beethoven hadden deze bijeenkomsten een speciaal belang, niet alleen leerde hij hier de klassieken kennen, maar hij moest ook het langst blijven want de oude man (Van Swieten) had een onlesbare dorst naar muziek... Voordat hij mocht gaan, moest Beethoven nog een stuk of zes fuga's van Bach spelen 'als een laatste gebed'. Een briefje van Van Swieten aan Beethoven luidde aldus: 'Als je volgende week woensdag niet verhinderd bent, zie ik je hier graag verschijnen zo tegen half negen 's avonds, met je nachtmuts in je jaszak'.''

Beethoven droeg zijn eerste symfonie op aan Van Swieten. Zijn hele leven behield Beethoven een grote interesse voor de muziek van Bach. Hij verzamelde diens partituren en bestudeerde ze grondig. Zijn leerling Carl Czerny verzorgde in 1830 een uitgave van het 'Wohl-Temperierte' met aanwijzingen voor de uitvoering van de hand van Beethoven.

Rond 1800 is de belangstelling voor de muziek van Bach zover gegroeid dat twee grote uitgevers het aandurfden een aantal instrumentale en vocale werken uit te geven. Het was echter de eerste heruitvoering van de 'Mattheüs Passion' door Felix Mendelssohn Bartholdy op 11 maart 1829 in de Singakademie te Berlijn die de definitieve doorbraak betekende. Tot dan toe was Bach voornamelijk bekend als componist van technisch zeer gecompliceerde instrumentale werken, alleen interessant voor kenners en componisten die hun contrapunt (het toevoegen van een of meer stemmen stemmen bij een bestaande melodie) bij wilden schaven. Na de opvoering van de Mattheüs bleek Bach het grote publiek aan te kunnen spreken. Direct na de opvoering te Berlijn werden in andere steden initiatieven ontplooid om daar ook de Mattheüs uit te voeren.

Een andere advocaat van Johann Sebastian Bach en goede vriend van Mendelssohn was Robert Schumann. In het door hem in 1834 opgerichte 'Neue Zeitschrift für Musik' besteedde hij regelmatig aandacht aan 'oude' muziek en aan de werken van Bach. Schumann raadde iedere musicus een dagelijks dieet van fuga's uit het 'Wohl-Temperierte Klavier' aan. Schumann was ook betrokken bij de oprichting in 1850 van de Bach-Gesellschaft door de Thomaskantor Moris Hauptmann. Met de oprichting van de Bach-Gesellschaft was het overleven van het werk van Bach verzekerd en werd een begin gemaakt met een verantwoorde uitgave van alles wat bewaard gebleven was.

De positie en invloed van Bach veranderde in de eeuw na zijn dood drastisch. Aan de ene kant wordt zijn oeuvre geschiedenis en onaantastbaar. Aan de andere kant worden zijn werken nieuw leven ingeblazen en krijgen ze een ongekend grote publieke verspreiding. Als componist transformeert Bach zich van de ietwat obscure stadsorganist van een vorige generatie in één van de grootste genieën van de Europese muziekgeschiedenis.

Een belangrijk deel van Bachs reputatie bij zijn tijdgenoten was gebaseerd op zijn leraarschap. Hij heeft leerlingen afgeleverd die tot de belangrijkste musici van hun tijd behoorden, waaronder zijn zonen Carl Philipp Emanuel en Johann Christian. Dat leraarschap is een constante, ook na zijn dood.

In 1789 bezoekt Mozart Leipzig en woont een uitvoering bij van het motet 'Singet dem Hernn ein neues Lied'. Mozart kende wel de fuga's van Bach maar had nog nooit iets anders gezien of gehoord. Volgens een ooggetuigeverslag van Mozartbiograaf Friedrich Rochlitz riep Mozart na het horen van de eerste maten uit: 'Wat is dit?'. Rochlitz: ,,Zijn hele ziel leek in zijn oren te zitten. Toen het zingen klaar was riep hij uit, vol vreugde: 'Nu, dit is iets waar men van kan leren'. Hem werd verteld dat de Thomasschool een hele collectie bezat van motetten van Sebastian Bach. 'Fantastisch, prachtig', riep hij uit, 'laat me ze zien'... het was voor een stille getuige een vreugde te zien hoe enthousiast Mozart ging zitten met de partijen in zijn beide handen, op zijn knieën en op de stoelen om hem heen.'' Volgens Rochlitz moest het voor iedereen die Bach en Mozarts Requiem bestudeerd had duidelijk zijn, dat Bachs invloed hierin te horen was. Mozart was slechts de eerste in een lange rij. Johannes Brahms gebruikte Bach als leraar toen hij op latere leeftijd zijn contrapunt wilde bijschaven. Daarnaast is er een duidelijk invloed van Bach aan te wijzen in de vocale en de orgelwerken van Brahms. Schumann, Mendelssohn en Beethoven hebben muziek geschreven op het thema van Bachs naam, als proeve van hun technische bekwaamheid in het componeren, refererend aan 'Die Kunst der Fuge'. Mendelssohn heeft een begeleiding geschreven bij de Chaconne in d-klein voor vioolsolo en Schumann voor een aantal andere solowerken. In het begin van deze eeuw met de opkomst van de neostijlen worden de vormen waarin Bach componeerde opnieuw gebruikt en keert ook de sound van Bach via moderne componisten weer terug op het podium. Een van de grootste hommages aan Bach van na de Tweede Wereldoorlog publiceerde Dmitri Sjostakovitsj met zijn '24 Preludes en Fuga's'.

Een curieus geval is dat van de Braziliaanse componist Heitor Villa Lobos. Toen hem in 1930 gevraagd werd een nationaal beleid voor het muziekonderwijs uit te stippelen, viel hij terug op werken van Bach. Die waren tenslotte ook onderdeel van zijn muziekstudie geweest. Een hoogtepunt in zijn oeuvre vormen de negen 'Bachianas Brazileiras', geschreven tussen 1930 en 1945. Het zijn welluidende werken voor verschillende bezettingen en van verschillende omvang die een verbinding tot stand moeten brengen tussen de volksmuziek van Brazilie en de barokmuziek van Bach. Villa Lobos noemde Bach de grootste folklorist aller tijden.

Tweehonderdvijftig jaar na zijn dood is Bach een van de populairste componisten van deze planeet. Zijn werk is een bron van permanente studie voor musici en componisten. Jazzmusici en popmuzikanten maken van zijn muziek gebruik. Daarom is eigenlijk ieder jaar een Bachjaar en met Schumann in het achterhoofd iedere dag een Bachdag.



Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Deel dit artikel

Advertentie