Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Componist György Ligeti kende het woord 'minder' niet, alles moest over de top

Cultuur

Frederike Berntsen

De Hongaarse componist György Ligeti was een markant en eigengereid figuur. © collectie Paul Sacher Stiftung Basel

Het Muziekgebouw aan 't IJ eert de Hongaarse componist György Ligeti (1923-2006) met een Ligeti Festival. Trouw vroeg twee musici die nauw met hem samenwerkten, dirigent Reinbert de Leeuw en pianist Pierre-Laurent Aimard, naar wat Ligeti zo goed maakt. 'Een dogma, een systeem, een regel? Niet voor Ligeti.'

Dirigent Reinbert de Leeuw: Het woord 'minder' kende hij niet, alles moest over de top

Lees verder na de advertentie

"Die ogen, die uitdrukking in dat gezicht, vooral op de latere foto's...! Je kunt er een hele geschiedenis in lezen. De emotionele lading die uitging van Ligeti als mens én als musicus heeft veel impact op me gehad.

Ligeti was een groot componist vanwege het perfecte evenwicht tussen zijn enorme denkvermogen en zijn temperament: het denken zat het temperament niet in de weg, maar stond in dienst daarvan. De balans tussen hoofd en hart was bij hem grandioos.

Reinbert de Leeuw © Marco Borggreve

Een van de mooiste dingen die een musicus kunnen overkomen is dat een componist gelukkig is met hoe je zijn of haar muziek uitvoert. Bij het Asko|Schönberg ensemble kwam hij in een warm bad, hij kon álles zeggen, en iedereen zat net zo lang te zweten totdat de muziek naar zijn zin klonk. Het enige wat telt voor een musicus is: alles uit de kast trekken om zo dicht mogelijk bij de componist te komen, bij wat die wil.

Ligeti's landgenoot Bartók was zijn idool. Diens muziek werd verboden. En toen Ligeti eenmaal had besloten dat hij de muziek in ging, mocht ook zijn werk niet uitgevoerd worden. Hij schreef muziek die wel mocht, die voldeed aan de norm, maar ook tal van stukken die in de la belandden. In 1956 vluchtte hij vanuit Hongarije naar het Westen, met slechts één doel voor ogen: níémand gaat mij vertellen wat ik ga componeren.

Ligeti had een vulkanische per­soon­lijk­heid en nam geen blad voor de mond

Reinbert de Leeuw

Hij zoog de westerse invloeden in zich op, met name die in Keulen waar de muzikale avant-garde groeide en bloeide. Alles was nieuw voor hem, er was geen communicatie mogelijk geweest toen hij in Hongarije zat. Via de radio kwam Stockhausen door, inclusief een hoop gekraak, en Ligeti dacht dat die storing op de lijn bij de muziek hoorde. Maderna, Stockhausen en Boulez: als een spons absorbeerde hij hun muziek. Een minder sterk mens zou verdrinken in al dat nieuws of ook in die taal gaan schrijven. Zo niet Ligeti, hij ging totaal zijn eigen weg.

Hij was altijd op zoek naar dingen die hij niet kende, naar onafhankelijke geesten. In zijn eigen werk probeerde hij altijd iets nieuws uit. Z'n vroege werk draagt sporen van Bartók, in stukken als 'Lontano' en 'Atmosphères' uit de jaren zestig hoor je hoe hij bezig is met kleur, hij componeert klankwolken. Dan is daar zijn fascinatie voor het mechaniek in het 'Poème symphonique' voor honderd metronomen. Nog later komt de virtuositeit in de Etudes voor piano en in het Vioolconcert, die is duizelingwekkend.

(Tekst loopt door onder de video)

Ligeti had een vulkanische persoonlijkheid en nam geen blad voor de mond. Hij hield van het absurde, de wereld op zijn kop. Met zijn genadeloze zelfkritiek zat hij zichzelf enorm in de weg. Om die reden zijn partituren nooit tot stand gekomen, zoals een muziektheaterwerk, gebaseerd op 'Alice in Wonderland', zijn lijfboek. Hij heeft zo'n dertig jaar met dat idee rondgelopen, maar de worsteling was te groot.

Het woord 'minder' heb ik in zijn aanwezigheid nooit gehoord. Alles moest over de top. 'Vibreren, meer stok, luider!' Ik zie hem nog vol vuur bij onze repetities. De aanduiding 'crescendo più che possibile' ('Luider dan mogelijk is') in zijn partituren is heel normaal. Dat kan natuurlijk niet, maar iedereen weet gewoon: er wordt hier geen noot gespeeld zonder absolute passie. Die hoge g voor de fagot in zijn Vioolconcert - wat stond daar? Dat was nieuw voor mij. Ligeti heeft erbij genoteerd: 'Unbedingt diese, es ist möglich!' ('Per se deze, het moet kunnen!') Kun je je suf studeren als fagottist, maar je hebt 'm of je hebt 'm niet.

Ga dus nooit zonder temperament aan Ligeti beginnen. Als er een nootje mislukt, soit, maar iedereen die eraan meewerkt moet bereid zijn om over de grens te gaan. Je moet deze muziek veroveren."

Pianist Pierre-Laurent Aimard: 'Ligeti was ongelofelijk veeleisend, je moet vechten voor zijn muziek'

"Ligeti was een uniek en humoristisch mens, ook zwarte humor was hem niet vreemd. Hij had een ongebreidelde fantasie en veelomvattende interesses. Hij stond volledig open voor wat er om hem heen gebeurde, was van alles op de hoogte en reageerde sterk op het wereldnieuws. Ligeti had een diepgewortelde drang naar vrijheid en onafhankelijkheid. Dit alles viel samen met zijn innemende persoonlijkheid.

Het was altijd fijn om in zijn gezelschap te verkeren, hij was genereus in zijn vriendschappen en had geweldige verhalen. Zijn passie voor het componeren was ongeëvenaard. Beroep en vriendschap hield hij strikt gescheiden, dat waardeerde ik zeer, ik voelde dat precies zo.

Pierre-Laurent Aimard © Frank Castelein

Voor uitvoerende musici was Ligeti ongelofelijk veeleisend, wat ik normaal vind. Hij vroeg me eens om een stuk niet uit te voeren omdat ik het in zijn visie niet, of nog niet, beheerste. Hij speelde geen politiek correcte spelletjes op dat vlak. Hij was geen man die je met een glimlach kon omkopen. Ik heb van Ligeti het hoogste niveau van toewijding geleerd - bij hem overschreed dat de grenzen. Zijn onafhankelijkheid was indrukwekkend. Een dogma, een systeem, een regel? Niet voor Ligeti.

Toen ik zijn muziek leerde kennen, had ik er enorm veel moeite mee. Ik moest er hard aan werken, ze voelde niet natuurlijk voor mij. Op het conservatorium werd er vrijwel niet over zijn werk gesproken - en hij had sowieso nog nauwelijks pianomuziek geschreven. In zijn late werk bereikt Ligeti toppen van virtuositeit. De piano-etudes zijn niet gemakkelijk, toch is het spelen van Ligeti's muziek absoluut geen louter technische kwestie. De techniek helpt je om iets te realiseren, dat geldt ook voor de Chopin-etudes of die van Bartók. De moeilijkheid zit 'm in het vinden van de juiste balans tussen de muzikale parameters, zodat de muziek in zijn puurste vorm kan floreren en de kracht en de poëzie tot volle wasdom kunnen komen. Binnen een paar uur probeer je als speler de rijkdom van de muziek over te brengen, de mix van fantasie, emotie, reflectie, structuur, drama en verhaal. Je moet vechten om te bereiken wat niet kan, dat is bepaald niet comfortabel. Als uitvoerder moet je permanent risico's nemen, Ligeti is geen bourgeois-entertainment.

De extremen die hij opzocht zijn nauwelijks te bevatten

Pierre-Laurent Aimard

Hij gaf me de middelen om me vrij te voelen in de uitvoering van zijn werk. Zijn verbeeldingskracht bracht hem ertoe om de identiteit van de piano te veranderen, net als Debussy, Chopin en Liszt dat hadden gedaan. Opeens blijkt het instrument dat je zo goed dacht te kennen nog heel andere potenties te hebben. Etude nr. 10, 'Der Zauberlehrling': hoor je hier een piano?! Nr. 9, 'Vertige': het instrument is onherkenbaar. Zeer opwindend.

( Bekijk hier hoe Aimard een étude van Ligeti speelt. De tekst loopt door onder de video.)

In Ligeti's muziek moet je vechten om dat wat eigenlijk niet speelbaar is toch te spelen. De extremen die hij opzocht zijn nauwelijks te bevatten. Ik heb hem eens gevraagd waar dat exuberante vandaan kwam. Hij antwoordde dat deze werkwijze voor hem een noodzaak was om het leven aan te kunnen. Op die manier kon hij omgaan met de tragische gebeurtenissen die hij had meegemaakt - hij verloor zijn vader en broer in de Tweede Wereldoorlog. Hij voelde altijd schuld: waarom zijn broer en niet hij? Iets creëren op de manier waarop hij het deed, maakte voor hem het leven enigszins leefbaar. Daarom ook was hij compromisloos naar musici.

Hij daagde musici uit, hij vroeg me vaak bij bepaalde etudes om ze ongelofelijk snel te spelen. Als hij dan een uitvoering goed vond, kwam hij het podium op en vroeg als toegift nogmaals die etude, maar dan nóg sneller. Altijd die destabiliserende humor."

Van kamermuziek tot aria's

Tijdens het Ligeti Festival, van 5 tot en met 8 april in het Muziekgebouw aan 't IJ in Amsterdam, is een dwarsdoorsnede te beluisteren van Ligeti's oeuvre, gespeeld door onder meer Asko|Schönberg, Slagwerk Den Haag, Joseph Puglia en het Farkas Quintet. Van kamer- en koormuziek tot aria's uit de opera 'Le grand macabre' en het 'Poème symphonique'. Pierre-Laurent Aimard geeft een masterclass. Het doorlopende filmprogramma omvat vier Ligetidocumentaires.

Deel dit artikel

Ligeti had een vulkanische per­soon­lijk­heid en nam geen blad voor de mond

Reinbert de Leeuw

De extremen die hij opzocht zijn nauwelijks te bevatten

Pierre-Laurent Aimard