Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Brokkenmakers in het museum

Cultuur

Henny de Lange

Jeff Koons met zijn 'Gazing Ball', vorig jaar maart. © AFP

Wie niet moedwillig een kunstwerk vernielt, komt vrijwel altijd met de schrik vrij.

Twee vrouwen lopen druk pratend door museum Boijmans Van Beuningen in Rotterdam. Een van hen tikt in het voorbijgaan met haar ring op een fragiele kom van keramiek. 'Toktok'. Christel van Hees: "Alsof ze door De Bijenkorf liep; niet dat je het daar wel moet doen..." Het is al een tijd geleden dat Van Hees, hoofd van de afdeling conservering en restauraties van Boijmans, dit voor haar ogen zag gebeuren. Maar ze 'hoort' nog het geluid van die ring op het keramiek. De kom, die deel uitmaakte van een installatie van de keramist Geert Lap, bleef gelukkig heel. Van Hees sprak de vrouw streng toe. Wist ze wel waar ze liep en wat ze deed? "Ze bleek er nauwelijks bij te hebben nagedacht, schrok zeer."

Lees verder na de advertentie

'Gazing Ball'

In dit geval ging het goed, maar het gaat ook wel eens mis in musea. Zoals afgelopen zondag, toen een buitenlandse toerist in de Nieuwe Kerk in Amsterdam het kunstwerk 'Gazing Ball' (waarde ruim 1,5 miljoen euro) van Jeff Koons aanraakte. De glazen blauwe bol op het schilderij spatte op de grond uiteen. Vaak komt het niet voor dat bezoekers schade aanrichten in een museum. "Het is beslist geen schering en inslag", zegt Marcel Schreuder, directeur van AON Fine Art, de grootste kunstverzekeringsadviseur en -makelaar in Nederland. "En als het gebeurt, komt dat meestal door onoplettendheid, onwetendheid of overmacht."

Mu­se­um­be­zoe­kers willen vanuit een soort van­zelf­spre­kend­heid - een stoel is toch om op te zitten - ook nog weleens op een designstoel gaan zitten

Van overmacht was bijvoorbeeld sprake bij de vrouw die in 2010 in museum Boijmans onwel werd en op de installatie Coloured Vases van ontwerper Hella Jongerius viel. Dit werk bestaat uit 300 handbeschilderde vazen die op kleur in een cirkel gerangschikt staan. Veertig vazen vielen om en raakten beschadigd. De schade was enkele tienduizenden euro's. De hevig geschrokken bezoekster bleef ongedeerd. Hella Jongerius reageerde laconiek: "Een schitterend ongeluk. Fantastisch toch als je tentoonstelling 'Misfit' heet."

Museumbezoekers willen vanuit een soort vanzelfsprekendheid - een stoel is toch om op te zitten - ook nog weleens op een designstoel gaan zitten. Ze realiseren zich niet dat het een collectiestuk is. Wat vaker voorkomt is dat mensen niet goed opletten. Zo wandelde een argeloze bezoeker in 2011 over de 'Pindakaasvloer' van Wim T. Schippers in Boijmans. De schade was te overzien: met een paar potten pindakaas kon de vloer worden hersteld.

Nieuw jasje

In het Groninger Museum dreunde de klap in 2014 langer na, toen een man een kostbare designvaas van de Spaanse kunstenaar Jaime Hayon van de sokkel stootte. Dat gebeurde toen hij achteruitlopend een foto wilde maken van een ander kunstwerk. De 80 kilo zware vaas viel aan gruzelementen op de vloer. De kunstenaar nam het sportief op. Hij maakte een nieuw exemplaar met daarop een humoristische afbeelding van een man met camera die een vaas omstoot.

Tekst loopt door onder afbeelding

De nieuw ontworpen vaas, met daarop de afbeelding van een man met een camera die een vaas omstoot. © Marten de Leeuw

Na dit voorval kreeg het museum veel reacties, zegt woordvoerder Willemien Bouwers. Er waren mensen die een scherf wilden kopen. Maar ook hadden velen te doen met de onfortuinlijke bezoeker, omdat zijn gedrag zo herkenbaar was. Wie zet er niet een paar passen naar achteren om een foto te maken? Bouwers: "Sommigen zeiden zelfs niet meer naar een museum te durven, uit angst per ongeluk iets duurs kapot te maken."

'Als je een WA-verzekering hebt, ben je verzekerd tot 2,5 miljoen euro'

Het zal je maar gebeuren en wat gaat dat niet kosten? Overdreven om daarom een museum te mijden? Een beetje wel, zegt Marcel Schreuder. "Als je een aansprakelijkheidsverzekering hebt, ben je voor zes, zeven tientjes per jaar verzekerd tot 2,5 miljoen euro. Dan is de angst niet erg reëel dat je als museumbezoeker opdraait voor schade die niet opzettelijk is aangericht."

Wie niet moedwillig een kunstwerk vernielt, komt eigenlijk altijd met de schrik vrij, zegt Schreuder. Wel interessant is de vraag of dat ook het geval was in de Nieuwe Kerk. De toerist kon immers weten dat hij het kunstwerk niet mocht aanraken. Er stond permanent een suppoost naast die in de gaten hield of bezoekers niet te dichtbij kwamen. Is hier toch niet sprake van verwijtbaar gedrag, een onrechtmatige daad? Schreuder wil niet ingaan op dit concrete geval. "Het hangt van de specifieke omstandigheden af of de schade verhaalbaar is op de veroorzaker. Het uiteindelijke oordeel is aan de rechter."

Hij had gewacht tot er niemand in de buurt was, maar werd op be­wa­kings­beel­den gesnapt

Interessant in dit verband is de zaak van de Duitse student die in 2013 op een drie eeuwen oude chaise longue ging liggen in het Rijksmuseum, om zich te laten fotograferen door zijn broer. Hij had gewacht tot er niemand in de buurt was, maar werd op bewakingsbeelden gesnapt. "Ik heb wel eerst mijn slippers uitgetrokken", verontschuldigde hij zich. En hij had heel voorzichtig gedaan. Hij moest toch voor de rechtbank verschijnen, omdat er lichte schade zou zijn ontstaan aan het meubel. De officier eiste 1250 euro boete, ook als signaal naar de maatschappij dat zijn gedrag onacceptabel was. De rechter sprak hem vrij, omdat niet bewezen was dat hij de schade had veroorzaakt.

Misschien was de onbekende bezoeker in Boijmans vorig jaar ook wel bang voor zo'n juridische nasleep, toen hij op een wassen beeld van Robert Gober was gestapt. Een suppoost ontdekte dat het beeld van een deel van een mannenlichaam (benen en billen) was verschoven. Een van de enkels bleek gebroken. Omdat het beeld zo kwetsbaar is, waren er ter beveiliging draden omheen gespannen. Een van die draden was ook kapot, vertelt Christel van Hees. "We vermoeden dat iemand er tegenaan is gelopen of erover gestruikeld." Het beeld is naar het atelier van de kunstenaar in Amerika gebracht, waar het wordt gerestaureerd.

Vorig jaar liep een bezoeker van Boijmans Van Beuningen tegen een wassen beeld van Robert Gober aan. Daarbij raakte een enkel beschadigd. Het beeld wordt gerestaureerd in het atelier van de Amerikaanse kunstenaar. © Creditline fotograaf: Ernst Moritz, Den Haag

Bescherming

Rest de vraag of musea breekbare kunstwerken niet beter moeten beschermen, door ze bijvoorbeeld achter een glaswand te plaatsen en beelden niet op sokkels midden in een zaal neer te zetten. Van Hees: "Dat is een lastige afweging, omdat je ook een optimale kunstbeleving wilt voor de bezoekers. De kommen van Geert Lap zijn prachtig om te zien, maar die schoonheid gaat voor een deel verloren achter glas."

In de Nieuwe Kerk werden eerder kunstwerken van onder anderen El Greco, Andy Warhol en Francis Bacon wel in een afgesloten glazen vitrine getoond. Jeff Koons wilde dat niet, omdat een glaswand afbreuk zou doen aan het effect van de glazen bol, waarin bezoekers hun eigen spiegelbeeld konden zien met het interieur van de kerk op de achtergrond. In overleg met Koons stond er wel een beveiliger bij. Maar de toerist was hem te snel af.

Lees ook: Vrouw eist geld voor 'restauratie' fresco

Een aantal jaar geleden deed een vrouw een poging om een fresco van Jezus Christus te 'restaureren'. Dat mislukte. Wel leverde haar werk duizenden extra bezoekers op.

Deel dit artikel

Mu­se­um­be­zoe­kers willen vanuit een soort van­zelf­spre­kend­heid - een stoel is toch om op te zitten - ook nog weleens op een designstoel gaan zitten

'Als je een WA-verzekering hebt, ben je verzekerd tot 2,5 miljoen euro'

Hij had gewacht tot er niemand in de buurt was, maar werd op be­wa­kings­beel­den gesnapt