Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Borduren is hip: ook moderne kunstenaars grijpen graag naar naald en draad

Cultuur

Joke de Wolf

'Snellandschap Oranje' door Pauline Nijenhuis. © Ivonne Zijp

Aan borduren kleeft kneuterigheid. Toch grijpen ook moderne kunstenaars graag naar naald en draad. De kruissteek roept emoties op, blijkt op een tentoonstelling in Gorinchem.

Er staat een vrouw in het museum. Ze is met haar voeten vastgebonden op het krukje waarop ze staat. Ze is levensgroot en kijkt naar een kunstwerk aan de muur. 'Toeschouwer' heet ze, ze is zélf ook een kunstwerk. Barbara Polderman (1971) maakte haar, net als het vierkante doek aan de muur waar de vrouw naar kijkt, van stof, naald en draad. En ze heeft erop geborduurd. Dat laatste is de reden dat de kunstwerken nu in het Gorcums museum te zien zijn.

Lees verder na de advertentie

Daar staat de komende maanden het schilderen met naald en draad door de eeuwen heen centraal: van religieuze gewaden tot merklappen en van middeleeuwse slofjes tot hedendaagse bruidsjurken en kunstwerken. Natuurlijk: wandkleden en tasjes met kralen, maar ook moderne kunst.

Aan borduren kleeft kneuterigheid. Het zou alleen voor vrouwen zijn, oudere vrouwen vooral, en het resultaat komt neer op uitgekauwde landschapjes, lelijke ingelijste beertjes en harde kussens. Toch is het borduren al een tijdje bezig met een opmars. Als toch niet zo stoffige hobby én als techniek in de beeldende kunst. Waarom grijpen moderne kunstenaars, ondanks alle moderne mogelijkheden, naar naald en draad? En borduren ze anders dan onze grootmoeders?

Gastconservator Linda Hanssen legt uit wat borduren is - minder vanzelfsprekend dan je denkt, als je de veelzijdigheid van de tentoonstelling ziet. Zolang een lange draad met een scherp voorwerp, een bot of een naald, door stof wordt geleid, noemen we het borduren. Vaak ontstond het als afwerking van een naad, maar al vanaf de oudste nog bewaarde borduursels, die uit de graven van de farao's, hebben die draden, in patronen aangebracht, betekenis gekregen. Soms ter bescherming van de eigenaar of drager, zoals driehoekjes die het boze oog moeten afweren, vaak ook om de status van de drager aan de buitenwereld te tonen.

Tekst gaat verder onder de afbeelding

'Zeventien' door Barbara Polderman. © -

Mannen en vrouwen

Hanssen neemt meteen nog een vooroordeel weg: altijd zijn er zowel mannen als vrouwen aan het borduren geweest, al maakten vrouwen eerder de borduursels binnenshuis en deden de mannen de commerciële kant. In de hedendaagse kunst, met twaalf kunstenaars ruim vertegenwoordigd bij deze tentoonstelling, zijn de mannen mogelijk bekender bij het grote publiek, de vrouwen zijn wel in de meerderheid.

Michael Raedecker (1963) begon halverwege de jaren negentig al met het combineren van schilderkunst met borduren. Het begon, zoals hij het zelf eens noemde, uit 'onderdanigheid'. Er was al zoveel geschilderd en gebeeldhouwd, alleen met borduren, een inspannende en tijdrovende bezigheid, voelde hij ruimte en mogelijkheden. Hij combineert nu allerlei technieken met elkaar, het borduurwerk benadrukt vaak de lijnen in de afbeelding. Veel mensen zullen zijn werk kennen van het omslag van de roman 'De heilige Rita' van Tommy Wieringa. Nog steeds borduurt hij zijn werken zelf, meer dan tien per jaar lukt hem daarom niet.

Voor Barbara Broekman (1955) is het allang geen handwerk meer, zij laat het borduurwerk door anderen doen, in Polen en India. Begrijpelijk: de meterslange wandkleden en tapijten die ze ontwerpt, bijvoorbeeld voor de Schuttersgalerij in het Amsterdams historisch museum of voor het belastingkantoor in Amsterdam, zouden jaren kosten om alleen te maken. Broekman combineert beelden, foto's die ze vindt, bestaande patronen, tot een nieuw motief. Voor haar is de stof het middel, niet het doel, vaak, zoals ook bij haar kleden in Gorcum, moet je twee keer kijken voordat je begrijpt dat het geen schilderijen zijn.

Tekst gaat verder onder de afbeelding

'On Victorian and Oriental Women' door Barbara Broekman. © -

Bij Pauline Nijenhuis is het andersom: zelfs de conservator moet twee keer kijken om te constateren dat niet alle draden die je ziet, draden zijn, maar dat er ook strepen verf tussen zitten. De afbeelding zuigt je bijna naar binnen: Nijenhuis maakt haar werk naar foto's van snelheid. Het werken met draad ontstond toen ze vanuit de Randstad terug verhuisde naar het platteland en ze de zachtheid van het gras niet in verf kon uitdrukken. Ze had sinds de kleuterschool niet meer geborduurd, maar het bleek precies het effect te geven dat ze nodig had. En hoewel het in principe een heel traditionele techniek is, is er niets gezapigs aan haar werk, daar zijn de industriële afbeeldingen van een vliegveld of een snelweg te modern voor, en het kleurgebruik te verrassend.

De perspectieven die je niet in verf of klei kunt vangen, daar lijkt het deze kunstenaars vaak om te draaien. Barbara Polderman, die van de levensgrote vrouwenpop, zegt dat ze al tijdens haar opleiding diepte en dimensie miste bij het tekenen en schilderen en door het zelf aan te raken meer grip kreeg op haar eigen werk. Polderman combineert allerlei materialen, vaak met een menselijke of dierlijke vorm, omdat we daarin makkelijk de grote emoties herkennen. Het beeld van de vastgebonden voeten van de pop is inderdaad een stuk indringender dan je van een traditionele kruissteek zou verwachten.

'Voor de draad ermee!' De kunst van het borduren', tot 9 september in het Gorcums Museum in Gorinchem. gorcumsmuseum.nl

MerkWaardig

In de tentoonstelling is ook een hoekje voor het traditionele borduurwerk gereserveerd. Er is een grote ruimte vol met merklappen, de alfabet-en-steekjesverzamelingen die generaties lang op school werden gemaakt.

Naast een paar klassiekers zijn er ook modernere varianten gemaakt door MerkWaardig, de landelijke vereniging voor liefhebbers van merklappen. En het museum organiseert workshops waarin je onder meer kunt leren stoppen en een theezakje borduren.

Lees ook: Borduren helpt om langzamer te leven

Boekenredacteur Jann Ruyters wil ook weleens wat anders dan lezen en schrijven. Haar liefde voor borduren begon in Charleston Farmhouse in het Britse graafschap Sussex.

Deel dit artikel