Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Bloot op tv is gewoon, en toch is de Nederlandse tv preutser geworden

Cultuur

Isabel Baneke

'Adam zoekt Eva Vips', uitgezonden in 2017. © RTL

Op 9 oktober 1967 was voor het eerst een blote vrouw te zien op tv. Twee borsten kwamen zomaar de huiskamers binnen. Vele primeurs volgden, en vijftig jaar later kijkt niemand op of om wanneer een naakt lijf in beeld verschijnt. En toch is de Nederlandse televisie preutser geworden.

Het eerste naakt

Lees verder na de advertentie

Verscholen achter een opengeslagen krant verschijnt een vrouw in beeld. 'Phil Bloom', spellen de letters op het scherm haar naam. Twee over elkaar geslagen blote benen piepen onder het papier uit, erboven beweegt een paar zwaar opgemaakte ogen over een nieuwsbericht.

"De VPRO zet schaar in naakt van Phil", klinkt de stem van de vrouw. "Fotomodel Phil Bloom komt 9 oktober niet naakt op de televisieschermen." Nadat beelden uit de tweede aflevering van het tv-programma 'Hoepla!' zijn uitgelekt, waarop de kunstenares in evakostuum reacties op aflevering één voorleest uit Trouw, hebben de omroepbonzen de uitzending volgens het artikel verboden.

Toch is Bloom die negende oktober 1967 in menig huiskamer te zien. Met een stalen gezicht leest ze het bericht uit. Dan vouwt ze de krant dicht, waarmee alsnog een stel blote borsten en dijen achter het papier vandaan komen: een wereldwijde primeur voor de televisie.

De tekst gaat verder onder de afbeelding.

Phil Bloom leest voor uit Trouw (1967). © RV

Voor het eerst in de geschiedenis naakt op het scherm, televisiemaker en -deskundige Bert van der Veer (1951) herinnert zich de bewuste uitzending goed. "Ik zat op de hbs in Enschede, waar ik inwoonde bij een ouder echtpaar. Gereformeerd. Iedere avond mocht ik tot half negen tv kijken."

Schokeffect

Die avond namen ook zijn kostouders na het eten plaats op de bank. "De spruitjeslucht was nog niet opgetrokken, of Hoepla! verscheen op het scherm. Met een blote Bloom. Strak bleven we alle drie naar de tv kijken, als zijnde versteend. De afstandsbediening bestond nog niet, dus gauw weg zappen was geen optie, zoals ik dat later bij mijn eigen dochters deed wanneer er bloot in beeld kwam. Er zat niets anders op dan doen alsof mijn neus bloedde, totdat het voorbij was."

Van der Veer was niet de enige die schrok van de aanblik van de poedelnaakte Bloom. De provocerende stunt leverde een golf aan kritiek op: de VPRO kreeg ruim honderd opzeggingen van leden binnen, er werden Kamervragen gesteld en Hoepla! stierf een vroegtijdige dood.

Vijftig jaar later moeten tv-makers vele malen verder gaan om hetzelfde schokeffect te creëren. Bloot, wie kijkt er nog van op? "Naakt is geen unique selling point meer voor tv-programma's", zegt Van der Veer. "Het is geen reden voor mensen om een show te gaan kijken, waar dat tot de jaren negentig wel het geval was."

De tekst gaat verder onder de afbeelding.

'Sex met Angela' (1993-1994). © ANP Kippa

Een bil of een borst in beeld valt tegenwoordig niet op, de kijker is gewend geraakt aan naakt. "Wie een avond onderuitgezakt op de bank voor de tv zit, zal niet raar opkijken wanneer er bloot voorbij schuift. Er is de afgelopen vijftig jaar meer naakt op tv verschenen. Maar qua verschijningsvormen hebben we stappen teruggezet. Nederland is preutser dan in de jaren zestig en zeventig. Niet alleen op tv, als samenleving in geheel. Op het strand doen vrouwen hun bovenstukjes niet meer uit."

Functioneel

Van der Veer stelt dat er verschillende categorieën tv-naakt bestaan. Allereerst is er het zogeheten 'functioneel bloot', dat eerst in Nederlandse speelfilms, maar later ook op televisie verscheen met een eveneens klassieke blootscène uit 'De Stille Kracht' (1974). In die Avro-serie naar de literaire roman van Louis Couperus, wordt een douchende Pleuni Touw als overspelige Leonie door duivels bespuugd met bloedrood sirihsap.

"Haar naaktheid had een functie in die uitzending", legt Van der Veer uit. "Denk ook aan 'De Spa', de nieuwe soap van Net 5, die sinds deze week op tv is. Het zou raar zijn als er niet af en toe een bloot persoon door het beeld loopt, de serie speelt zich immers af op een plek waar mensen naakt zijn."

Waar het functionele naakt van Touw indertijd heisa opleverde, komen blote lijven van bekende actrices anno 2017 onbelemmerd de huiskamers binnen. "In dramaseries zijn borsten, billen en een venusheuvel volledig geaccepteerd en dus ook vaak te zien. Althans, in die van eigen bodem dan. Want in de programma's van Netflix zijn niet veel borsten te vinden. Amerikanen hè, met hun puriteinse gedoe."

De tekst gaat verder onder de afbeelding.

'Nachtshow' (1986-1987). © RV

Naakt komt ook voor in educatieve programma's. De aftrap van seksuele voorlichting op tv werd in 1972 gegeven door de Avro. Om mee te bewegen met de verworvenheden van de seksuele revolutie kwam de publieke omroep met 'Seks in Wording', waarin twee artsen in witte jas onderwerpen als menstruatie en masturberen bespraken. Maar spannend werd het pas met de voorlichtingsserie 'Open en Bloot' van de Vara (1974-1975), waarvan de titel van het programma in de leader werd geschreven met letters gevormd door naakte mannen en vrouwen.

In het seksuele voorlichtingsprogramma voor jongeren zelf kwam geen bloot voor, seks werd uitgelegd aan de hand van animaties. Maar presentator Joop van Tijn haalde wel een primeur: hij was de eerste die op de Nederlandse televisie het woord 'neuken' uitsprak. Neeeeuken, zo klonk het, met een volmaakt bekakte tongval.

Joop van Tijn was de eerste die op de Nederlandse televisie het woord 'neuken' uitsprak. Neeeeuken, zo klonk het, met een volmaakt bekakte tongval.

Er volgden vele andere voorlichtingsprogramma's, van 'Seks met Angela' (Avro, 1993-1994) tot 'Neuken doe je zo!' van BNN in 2003, die de grenzen langzaam oprekten. En ook afgelopen week kon de kijker op tv van alles leren over seksualiteit. Tijdens 'Spuiten en Slikken' bijvoorbeeld, of de nieuwe BNNVARA-hit 'Hotel Sophie', waarin presentatrice Sophie Hilbrand gasten ontvangt om te praten over onder meer de invloed van porno en seks op verschillende leeftijden.

Braaf

Wie het aantal van dit soort informatieve programma's in de huidige programmering turft, concludeert dat het aanbod is gegroeid ten opzichte van twintig, dertig jaar geleden. Maar de visuele inhoud is braver dan voorheen, stelt Van der Veer. Hij noemt een Vara-jongerenprogramma uit 1983-1985, getiteld 'Je ziet maar'. In een aflevering over soa's komen een jonge vrouw en man bij de dokter, om zich te laten testen op een geslachtsziekte. De vagina tussen twee gespreide benen wordt vol in beeld gebracht, alsook de druiper van de jongeman.

De tekst gaat verder onder de afbeelding.

'Fred Haché' (1971). © RV

"Dat wordt nu écht niet meer uitgezonden. Ik schrok me een hoedje, toen het fragment dinsdag bij 'Pauw' voorbijkwam, en ik op tv zag hoe een wattenstaafje de plasbuis inging. In de voorlichtingsprogramma's van nu wordt veel gepraat over seksualiteit, erecties en standjes, maar daadwerkelijk bloot komt niet zo gek veel voorbij. En al helemaal geen close-up van een penis of vagina, stel je voor, daar zijn we veel te preuts voor geworden."

Die terughoudendheid merkt Van der Veer ook op wanneer hij kijkt naar het type bloot waarmee Phil Bloom furore maakte: provocerend naakt. Bloot om het bloot, naakt dat de kijkers schokt, zoals 'De PinUp Club', dat van 1987 tot 1990 werd uitgezonden op Veronica. Het soft pornografische programma trok veel kijkers, maar was ook omstreden, van Kamervragen tot plagerijen door Van Kooten en De Bie.

"Die categorie naaktheid, exhibitionistische tv, is verdwenen. Waar geïnteresseerden eind jaren negentig hun persoonlijke seksfantasieën nog konden uitleven bij bijvoorbeeld 'Sex voor de Buch' (Veronica), moeten ze nu het web op. Dat soort tv is vervangen door internet, omdat tv-makers steeds extremere programma's moeten maken om de kijker te schokken, maar voornamelijk omdat we zijn verpreutst."

Paradox

Mediahistoricus Huub Wijfjes (1956) beaamt dat de Nederlandse televisie zich in een paradoxale situatie bevindt. "Verpreutsing zou ik het niet noemen, want enerzijds wordt er totale vrijheid gepredikt. Als bloot in de verhaallijn past, wordt het volledig geaccepteerd, en Nederlands drama heeft de grenzen van functioneel naakt sinds Pleuni Touw enorm opgerekt."

De tekst gaat verder onder de afbeelding.

© RV

Bovendien komen allerlei vormen en maten van seksualiteit en bloot als onderwerp voorbij op tv, stelt hij, zelfs in serieuze praatprogramma's. Ook zijn er voorlichtingsseries als 'De Dokter Corrie Show' voor kinderen, en zendt de VPRO begin november pornografische films uit.

Toch is die vrij- en openheid deels schijn. "Want anderzijds is het klimaat restrictief. Naaktheid heeft een dubbele moraal: je hebt het erover, maar je laat het niet expliciet zien." Wijfjes noemt Lauren Verster, die voor haar AVROTros-programma 'Lauren!' vorig jaar een nudistencamping bezocht. "Maar zelf naakt op tv kwam de presentatrice niet. Ook de nudisten werden omfloerst in beeld gebracht, zoals dat in de jaren zestig en zeventig niet zou zijn gebeurd."

Er komen geen close-ups van een penis of vagina voor, stel je voor, daar zijn we veel te preuts voor geworden.

Bert van der Veer, televisiemaker en -deskundige

In die taboedoorbrekende jaren kwam ook sm de huiskamers binnen, en bondage. "Onze houding ten opzichte van bepaalde vormen van seks en naakt is veranderd. Denk ook aan 1975, toen Koos Postema pedofilie aanstipte als aanvaardbare vorm van seksualiteit. Nu zie je niet eens meer naakte kinderen in bad zitten op tv. Bloot is besmuikter, meer verpakt, in lingerie bijvoorbeeld."

Enkel en alleen met de samenleving heeft dat niet te maken, zegt Linda Duits (1976), verbonden aan de Universiteit Utrecht en gespecialiseerd in populaire cultuur. Oorzaak van de terughoudendheid rondom naakt heeft ook te maken met de commercialisering van televisie. Tv-makers willen formats graag slijten aan andere landen, en houden hun programma's daarom soms bewust braver dan Nederland aan zou kunnen. In landen als Italië, de Verenigde Staten of Mexico is de moraal immers conservatiever dan hier.

De tekst gaat verder onder de afbeelding.

© ANP Kippa

Die preutsige mist die boven de Nederlandse tv hangt, zal vanzelf weer optrekken, vermoedt Duits. "Het is niet zo dat naakt sinds Phil Bloom in een rechte lijn is toegenomen, in golfbewegingen zijn we gekomen tot de tv van vandaag."

In de jaren tachtig bijvoorbeeld, is er een dip in het aantal programma's waarin naakt en seksualiteit voorkomt. "Maar in de jaren negentig zag je juist weer een blootgolfje, toen de komst van commerciële zenders de laatste bloottaboes leken te doorbreken met spraakmakende programma's om met name de mannelijke kijker te trekken."

Halverwege de jaren nul verruilden de RTL's praatprogramma's als 'Liefde en Lust' voor familieshows, en verdwenen ook de webcamgirls en promotiefilmpjes voor seksuele telefoonlijnen van de nachtelijke tv. "Daar is nu internet voor. Makers verhullen bloot op tv, laten slechts contouren van het naakte lichaam zien, impliceren associaties. Maar de geschiedenis herhaalt zich, er zal vast weer een tegenreactie op de huidige preutsheid komen."



Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Deel dit artikel

Advertentie
Joop van Tijn was de eerste die op de Nederlandse televisie het woord 'neuken' uitsprak. Neeeeuken, zo klonk het, met een volmaakt bekakte tongval.

Er komen geen close-ups van een penis of vagina voor, stel je voor, daar zijn we veel te preuts voor geworden.

Bert van der Veer, televisiemaker en -deskundige