Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Bij Rubens hebben alle mannen een sixpack

Cultuur

Henny de Lange

Links: Ook de dode Christus aan het kruis kreeg van Rubens het lichaam van een krachtpatser. Rechts: Hercules met de gevelde Tweedracht. © Museum Boijmans Van Beuningen
Cultuurspecial

Trouw belicht aan de vooravond van het nieuwe culturele seizoen de man. Voor danser Uri Eugenio is het mannelijk lichaam zijn werktuig, voor schilder Rubens was het zijn inspiratie. Acteur Bram van der Heijden poogde zijn lijf ideaal te maken door hard te trainen. Voor romanpersonage Jude, vertolkt door Ramsey Nasr, is het een gewillig canvas om een leven lang lijden op af te reageren.

De Vlaamse schilder Peter Paul Rubens liet zich inspireren door klassieke beelden van gespierde helden en (half)goden als Hercules. Alleen Bacchus de wijngod kreeg van hem een onderkin en 'pensbuik'.

Lees verder na de advertentie

Zullen we het nu eens een keer niet over de weelderige vrouwenfiguren van Rubens hebben, met hun volle borsten, ronde billen en mollige buiken? Maar over de mannen op zijn schetsen en schilderijen? Nou, daar is Friso Lammertse meteen voor te porren. Vrijwel altijd gaat het bij deze Vlaamse schilder over zijn volslanke vrouwen, terwijl hij het mannenlichaam net zo belangrijk vond, zegt Lammertse, dé Rubenskenner van Nederland.

Types als Sylvester Stallone en Arnold Schwarzenegger zouden - 'afgezien van hun wat dommige blik' - zo kunnen figureren in een schilderij van Rubens

Friso Lammertse, conservator Museum Boijmans Van Beuningen

Hoe is te verklaren dat de focus haast standaard ligt op de vrouwen van Peter Paul Rubens (1577-1640)? Dat heeft niks met seksistische overwegingen te maken, meent Lammertse, conservator oude schilder- en beeldhouwkunst van Museum Boijmans Van Beuningen in Rotterdam. "Ze vallen gewoon meer op doordat hun figuur niet overeenstemt met het huidige schoonheidsideaal. In de tijd van Rubens waren volle vrouwen geliefd. Nu is het ideale vrouwenlichaam slank en strak, al zie je dat ook wel weer wat verschuiven. Bij mannen is dat verschil veel minder groot. Die zijn bij Rubens stoer, sterk en gespierd. Daarin wijken ze niet af van wat nu als ideaal geldt. Niet voor niets zijn de helden en good guys in films bijna altijd gespierde krachtpatsers."

Reclameposters

Types als Sylvester Stallone en Arnold Schwarzenegger zouden - 'afgezien van hun wat dommige blik' - met hun machtige spierbundels en geblokte figuur zo kunnen figureren in een schilderij van Rubens, zegt Lammertse. En laat dat nou ook precies zijn wat de schilder ooit schreef in een van de vele notities die hij heeft gemaakt over zijn werk: 'De man is blokvormig, de vrouw cirkelvormig'.

De conservator heeft even overwogen om nu eens zo'n gespierde Rubensmán af te beelden op de reclameposters voor de grote Rubens-tentoonstelling die op 8 september opent in Boijmans. Dat bleek toch lastig te verkopen aan de marketingafdeling, die vond dat het publiek bij deze schilder nu eenmaal rekent op volle vrouwen. Uiteindelijk is een compromis gevonden: Rubens' vrouwen én mannen. Maar wel fijn, vindt Lammertse, dat hij nu de kans krijgt uitgebreid in te zoomen op de mannenlijven bij Rubens.

Want die mogen er zijn. Neem bijvoorbeeld de olieverfschets (zie foto links) die Rubens maakte van Hercules, de halfgod uit de Griekse mythologie die ook door de Romeinen werd vereerd. "Voor Rubens was Hercules het archetype van de sterke man", zegt Lammertse. Aan alle vereiste eigenschappen voldeed hij, afgaand op Rubens' notities: 'mannelijk, viriel, zwaar, sterk, robuust en atletisch'.

Rubens vond oprecht dat de mens, en vooral de man, in de klassieke oudheid mooier en gespierder was

Hoe kwam Rubens aan zijn modellen? Plukte hij bij wijze van spreken gewoon zo'n spierbundel van de straat om die in zijn atelier te laten poseren? Dat had hij vast wel gewild, maar zulke krachtpatsers met het postuur van Hercules waren volgens hem niet meer te vinden, vertelt Lammertse. Daarom baseerde hij zich vooral op de beelden van helden en goden uit de Griekse en Romeinse oudheid, maar ook op het werk van beroemde Italiaanse kunstenaars uit de Renaissance als Michelangelo en Tintoretto, die zich eveneens lieten inspireren door de klassieke oudheid. Alleen dikte hij de spierbundels nog eens aan.

Rubens vond oprecht dat de mens, en vooral de man, in de klassieke oudheid mooier en gespierder was. Volgens hem kwam dat doordat mannen toen elke dag hun lichaam oefenden en trainden, met worstelen of discuswerpen, tot ze 'bezweet en moe' waren. "Het enige waar mannen tegenwoordig nog mee oefenen is met eten en drinken. Het is geen wonder dat we nu zoveel pensbuiken zien en zwakke en stakkerige benen en armen", schreef de schilder in een van zijn notitieboeken. Dat is verbrand, maar zijn aantekeningen waren daarvoor al door Roger de Piles gepubliceerd in zijn 'Cours de peinture par principes' (1708).

Bovenmatige kracht

Rubens' fascinatie voor klassieke beelden moet zijn ontstaan tijdens zijn verblijf in Italië, van 1600 tot 1608, waar hij kennismaakte met de Griekse en Romeinse kunst en werken van de Italiaanse meesters kopieerde. Het kolossale marmeren beeld van Hercules Farnese (216, Archeologisch museum Napels) was een van zijn favorieten. Hij tekende het van voren, van achteren en van opzij en maakte detailstudies van benen, voeten en gezicht. Toen hij terugkeerde in Antwerpen, had hij daar waarschijnlijk ook een kopie van dit beeld.

De bovenmatige kracht van Hercules uitte zich volgens Rubens ook in de overeenkomsten met sterke beesten. De diepgelegen ogen herinnerden aan die van een leeuw en de gespierde nek kwam overeen met die van een stier. Rubens' leerling Willem Panneels verwoordde volgens Lammertse misschien wel de lessen van zijn meester toen hij op een tekening noteerde: 'Eenen Hercules moet wesen cort van borst, dick van hals, ende cort van hals, een cleinachtich hooft, dit is die schoonnicheijt van eenen hercules'. Of Rubens nu Simson schilderde of de heilige Christoffel, overal zie je de trekken van Herculus terug. De meest letterlijke verbeelding is de hier getoonde olieverfschets van Hercules.

Het zijn apostelen, maar ze zien eruit als gespierde dansers in een moderne bal­let­uit­voe­ring

Friso Lammertse

Ook de beroemde Torso Belvedere, een beeld uit de eerste eeuw voor Christus dat in Rome staat, was een belangrijke inspiratiebron voor zijn schetsen en schilderijen. Lammertse: "Kijk naar de gespierde rug van de figuur rechts op de olieverfschets De aanbidding van de koningen en je herkent er meteen deze torso in." Ook de pose van De worstelaars, een beeld dat tijdens Rubens' verblijf in Rome in Villa Medici te zien was, duikt veelvuldig op, onder meer in het werk De wonderbare visvangst van Petrus en een aantal andere apostelen. De apostelen krijgen van Rubens allemaal een sixpack. Lammertse: "Het zijn apostelen, maar ze zien eruit als gespierde dansers in een moderne balletuitvoering."

Zóver ging Rubens in zijn gedrevenheid om elke man af te beelden als een bundel spierballen, dat zelfs Christus aan het kruis er niet aan ontkwam. Lammertse: "Wij associëren opgepompte spieren ook wel met domme kracht. Kijk naar Stallone en Schwarzenegger. Maar bij Rubens vertegenwoordigt een gespierde, sterke man niet alleen het schoonheidsideaal, maar ook het goede." En daarom kreeg ook de dode Christus op De Kruisafname het lichaam van een krachtpatser. Daarbij greep Rubens terug op het beroemde beeld van de Laocoöngroep, dat laat zien hoe de Trojaanse priester Laocoön en zijn twee zoons worden gewurgd door slangen. Lammertse: "Vergelijk dat eens met de Kruisafname van Rembrandt, die in veel opzichten lijkt op het werk van Rubens, maar niet wat betreft de gespierdheid. Waar Rubens kiest voor een lofzang op het klassieke schoonheidsideaal, zelfs bij de gekruisigde Christus, laat Rembrandt ook het lelijke en kwetsbare zien van dat dode lichaam."

Ladderzat

Bestaan er in de wereld van Rubens dan alleen maar mannen met een blokjesbuik? Heel soms maakte hij een uitzondering. De conservator laat een afbeelding zien van de schets 'De triomftocht van Bacchus', waarop de wijngod is afgebeeld. Ladderzat en met zijn kolossale lijf onderuitgezakt wordt hij voortgetrokken op een kar. Geen spierbundel te bekennen, wel een onderkin en de door Rubens verafschuwde vette pensbuik.

Museum Boijmans Van Beuningen brengt vanaf 8 september een grote Rubensshow: Pure Rubens. Er zijn 68 van de mooiste olieverfschetsen van de Vlaamse schilder te zien, aangevuld met tekeningen, schilderijen en een tapijt. Onder de schetsen bevinden zich werken die zelden reizen. Rubens koesterde zijn schetsen, verkopen deed hij ze nooit. Voor dit overzicht werkte conservator Friso Lammertse van Boijmans samen met Alejandro Vergara van het Prado Museum in Madrid, waar de expositie eerder te zien was. Beiden zijn idolaat van het werk van 'de god van de schilders', zoals de Vlaamse meester in zijn eigen tijd al werd genoemd.

Lees ook:

Het mannelijk lichaam als gewillig canvas om een leven lang lijden op af te reageren

Toneelgroep Amsterdam en Stadsschouwburg Amsterdam gaan samen verder als Internationaal Theater Amsterdam. Het eerste stuk dat ITA brengt, is de bewerking van 'Een klein leven', de uitzichtloze roman van Hanya Yanagihara. Ramsey Nasr speelt Jude. 'Speel maar eens een personage waarbij iedereen heeft zitten janken.Dat is niet bepaald plezierig.'

Een mooie man spelen, hoe doe je dat? 'Lukt het niet, dan trek ik toch gewoon mijn shirt omhoog...'

Hij vindt het nog steeds een vreemd idee. Straks speelt Bram van der Heijden (32) de beeldschone Dorian Gray, de jonge man die iedereen in katzwijm doet vallen als hij binnenkomt. "Aan het begin van het stuk praat een stel mensen over hoe mooi Dorian is. En dan kom ik op!" Hij giert van het lachen. "Ik werd daar best onzeker van.Ik dacht: ik ben helemaal niet mooi."

Rubens: De Walt Disney van de 17de eeuw

De Hermitage in Amsterdam wijdde in 2017 een tentoonstelling aan de Antwerpse School. Blikvanger was Peter Paul Rubens, een natuurtalent, als schilder én als ondernemer.

Deel dit artikel

Types als Sylvester Stallone en Arnold Schwarzenegger zouden - 'afgezien van hun wat dommige blik' - zo kunnen figureren in een schilderij van Rubens

Friso Lammertse, conservator Museum Boijmans Van Beuningen

Rubens vond oprecht dat de mens, en vooral de man, in de klassieke oudheid mooier en gespierder was

Het zijn apostelen, maar ze zien eruit als gespierde dansers in een moderne bal­let­uit­voe­ring

Friso Lammertse