Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Bescherm de dubbelzinnigheid in de kunst

cultuur

Leonie Breebaart

Maarten Doorman over Ai Wei Wei's installatie S.A.C.R.E.D. 'Omdat je als toeschouwer door een luikje moet loeren, besef je opeens dat je zelf in de positie van bewaker wordt gedrongen. Dan wordt het goede kunst, omdat het ingewikkeld wordt.' © epa

Een Rembrandt mag tachtig miljoen kosten, maar moderne kunst moet zich voortdurend bewijzen, constateert dichter en filosoof Maarten Doorman. Hoe is dat zo gekomen?

Post­mo­der­nis­ten constateerden dat de 'grote verhalen' hun beste tijd hadden gehad, dat gold dus ook voor het 'verhaal' van vooruitgang

Het overkomt ons allemaal weleens, in het museum, of als we op straat een beeld aantreffen van een hedendaagse kunstenaar. Dat we denken: is dat nou kunst? En waarom dan? Bij Maarten Doorman (1957), zowel filosoof als dichter, drong die vraag zich de laatste jaren sterker op dan voorheen.

Niet dat Doorman behoort tot degenen die met een boog om moderne kunst heenlopen, integendeel, hij is een liefhebber. Maar het valt hem wel op dat moderne kunst de laatste jaren culturele status heeft verloren. Terwijl de oude meesters van het Rijksmuseum volop bijdragen aan onze nationale trots, lijken moderne Nederlandse kunstenaars vooral ervaren te worden als een blok aan het been. "Het rijk kan achteloos tachtig miljoen uit zijn achterzak trekken voor een Rembrandt", constateert Doorman, "maar als het een tiende van dat bedrag uitgeeft aan een modern Nederlands kunstwerk, dan is de wereld te klein". Moderne kunst heeft een imagoprobleem.

Dat is niet altijd zo geweest?
"Een eeuw geleden deed moderne kunst er nog toe. De moderne kunstenaar vertegenwoordigde iets spannends: de avant-garde. Kubisme, dada, abstractie, popart; dat waren allemaal revolutionaire stromingen, die stonden voor vooruitgang. Alles zou beter worden, dat geloof hield in de twintigste eeuw nog lang stand, en daar profiteerde de kunst van. Dus als je abstracte kunst mooi vond, hoorde je eigenlijk vanzelf tot een voorhoede, dat gaf aanzien. Als je daarentegen meer hield van figuratieve kunst, had je duidelijk de boot gemist.

"Pas in de jaren tachtig veranderde dat. Postmodernisten constateerden dat de 'grote verhalen' hun beste tijd hadden gehad, dat gold dus ook voor het 'verhaal' van vooruitgang, waaraan de status van de moderne kunst zo lang gekoppeld was gebleven. Niemand geloofde daar nog werkelijk in, en dus verbleekte ook het geloof in een culturele avant-garde."

Dus probeerden kunstenaars opnieuw belangrijk te worden. Hoe deden ze dat?
"Ik zie drie verschillende strategieën. Eén: je stopt minachting te hebben voor geld en zorgt dat je goed verkoopt, dan heb je je bestaan als kunstenaar al gerechtvaardigd. Daar is trouwens niets mis mee, het levert vaak mooie kunst op en daar is natuurlijk ook behoefte aan.

Lees verder na de advertentie
Op de Biënnale was er dit jaar ook een Russische kunstenaar die éénduidig protesteerde tegen Poetin. Maar wat voegt dat toe? Iedereen is tegen Poetin

"Twee: je probeert het publiek te shockeren: dan krijg je aandacht en publiciteit. Denk aan het kunstwerk 'Piss Christ' van Andres Serrano, een foto van een crucifix die Serrano in zijn eigen urine gedompeld zou hebben. Of denk aan de met diamanten bezette schedel van Damien Hirst.

"Allemaal interessant, maar mijn boek gaat vooral over de derde oplossing, over kunstenaars die vinden dat ze een boodschap hebben aan de wereld. Daar zijn er de laatste jaren heel veel van. Op de Biënnale van Venetië ging het bijvoorbeeld voortdurend over vluchtelingen. Kunstenaars willen steeds vaker laten zien dat ze iets vinden, dat ze politiek stelling nemen."

Die tendens lijkt u te irriteren.
"Engagement heeft mijn sympathie, maar het levert niet altijd de beste kunst op. Dan zie je op een grote internationale tentoonstelling een kunstwerk van mensen op een vuilnisbelt en dan voel je al aan je water welke kant het opgaat. In de begeleidende gids lees je vervolgens dat er inderdaad arme mensen vuilnis lopen te verzamelen. Oké, denk je dan, dat is zielig voor die mensen. Maar je vraagt je af: wat voegt zo'n kunstwerk toe aan wat iedereen al vindt? Er zit geen raadsel in.

"Op de Biënnale was er dit jaar ook een Russische kunstenaar die éénduidig protesteerde tegen Poetin. Maar wat voegt dat toe? Iedereen is tegen Poetin. Het gevolg is dat het publiek wegloopt met het gevoel 'kijk eens hoe goed we zijn'. Daar heb ik een ongemakkelijk gevoel bij. Het is te voorspelbaar."

En daarmee, zou je kunnen zeggen, verliest zo'n kunstwerk juist urgentie.
"Het is eigenlijk geen kunst meer, want het mist dubbelzinnigheid. En dat is volgens mij essentieel. Zoals de dichter Martinus Nijhof heeft gezegd: 'Lees maar, er staat niet wat er staat'. Vertaald naar de beeldende kunst is dat dan: Kijk maar, je ziet niet wat je ziet. Om het nog weer anders te zeggen: kunst laat altijd ruimte over voor interpretatie. Als dat niet gebeurt, is het geen kunst of slechte kunst, of propaganda of versiering."

Ai Wei Wei's installatie S.A.C.R.E.D. © epa
Kunst is geen propaganda, en dat moet je er ook niet van verwachten. Kunst gaat meer over het verruimen van een horizon

Maar hoe zit dat dan? Bestaat er wel zoiets als geëngageerde kunst?
"Dat is precies het probleem. Als kunst dubbelzinnig moet zijn om kunst te zijn, hoe kan het dan iets zeggen over de wereld? Want om effect te hebben, móet een boodschap ondubbelzinnig zijn. Je zegt niet: ik maak me zorgen over de opwarming van de aarde, maar ook weer niet."

En als kunst dubbelzinnig moet zijn, hoeft de kunstenaar ook niet te stáán voor wat hij beweert. Dat wordt kunstenares en Trouw-columniste Tinkebell verweten. Eerst beweert ze iets, maar als het niet klopt, verbergt ze zich achter haar kunstenaarschap.
"Een column biedt meer vrijheid dan andere journalistieke genres. Maar inderdaad: de pretentie van feitelijkheid kun je niet ineens weer intrekken. Alleen: in de kunst gelden die pretenties niet op dezelfde manier. Kunst is geen propaganda, en dat moet je er ook niet van verwachten. Kunst gaat meer over het verruimen van een horizon.

"Ook zulke kunst wordt gemaakt, door Marlene Dumas bijvoorbeeld, en door Aernout Mik. In mijn boek noem ik het voorbeeld van Ai Wei Wei's installatie S.A.C.R.E.D. in Venetië, drie jaar terug. In zes grote boxen kon je door luikjes twaalf scènes bekijken uit de 81 dagen dat Ai Weiwei in China vastzat op verdenking van belastingontduiking.

"Eerst denk je: is dat nou niet een beetje larmoyant, zo'n uitvergroting van het eigen leed, zo'n eendimensionale aanklacht tegen de Chinese overheid? Maar omdat je als toeschouwer door zo'n luikje moet loeren om die scènes te zien, besef je opeens dat je zelf in de positie van bewaker wordt gedrongen, van voyeur. En dan wordt het hele goede kunst, omdat het ingewikkeld wordt. Dus stap je niet naar buiten met het idee: de Chinese overheid is ontzettend onrechtvaardig, je bedenkt dat zo'n oordeel misschien te simpel is. Er is niet één boodschap, er is een complex van betrekkingen waarin de kijker niet vrijuit gaat. Zo werkt kunst, denk ik. Het moet dingen ingewikkeld maken - dat is wel een beetje een slogan van mij, maar ik vind het echt."

Het idee dat kunst echt iets anders is dan design, of dan politiek, ligt onder vuur

Heb je daar nog wat aan als je het museum uitkomt?
"Dat denk ik wel. Kunst traint je in het verbeelden van een andere wereld, een ander leven en andere mogelijkheden dan die waar we in zitten. Zoals de Duitse dichter Rilke zegt, kan een beeld je de schellen van de ogen doen vallen: 'Du musst dein Leben ändern'.

"Zelf heb ik dat ondervonden, doordat ik jarenlang poëzierecensent ben geweest. Dat lijkt een heel makkelijke taak, want je hoeft niks uit te zoeken, maar dat was het niet. Als je over een poëziebundel moet schrijven, moet je een soort openheid cultiveren, een hogere naïviteit. Ik zeg niet dat ik daar zo goed in was, maar je kunt het trainen. En als dat lukt, kun je die sensibiliteit ook in andere situaties toepassen. Kunst oefent je vermogen niet te snel te oordelen, het leert je een breed of subtiel interpretatiekader te ontwikkelen - maar dat klinkt vast heel vaag."

Niet per se. Maakt u zich zorgen dat we onze verbeeldingskracht verliezen?
"Het idee dat kunst echt iets anders is dan design, of dan politiek, ligt onder vuur. Dat merk je aan de populariteit van een activistische kunstenaar als Jonas Staal. Die krijgt meer publiciteit dan welke andere Nederlandse kunstenaar dan ook. Kunstenaars, musea: allemaal bewonderen ze hem. Zelf heb ik ook respect voor zijn volharding, voor wat hij voor elkaar krijgt, maar niet voor zijn ideeën over kunst. Jonas Staal vindt dat kunstenaars niet mogen 'vluchten in de dubbelzinnigheid'. En dat kunst zonder expliciete boodschap ons alleen maar zou verzoenen met 'de bestaande toestand van de wereld'. Dat klinkt te eenduidig, en dat levert geen goede kunst op."

Kunst bewijst haar urgentie op een andere manier.
"De Duitse dichter Novalis verwoordt het ongeveer zo: door de kunst leren we de wereld anders te beleven en daarmee verandert de wereld ook. Dat is een idee uit de Romantiek, maar ik denk niet dat we eraan ontkomen dat de Romantiek ons denken nog altijd bepaalt. Dat helpt als we willen begrijpen waarom kunst ons aan het denken kan zetten over de wereld, terwijl ze daar toch afstand toe houdt."

Maarten Doorman: 'De navel van Daphne. Over beeldende kunst en engagement.' Bert Bakker; 171 blz. € 19,95

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.

Deel dit artikel

Advertentie
Post­mo­der­nis­ten constateerden dat de 'grote verhalen' hun beste tijd hadden gehad, dat gold dus ook voor het 'verhaal' van vooruitgang

Op de Biënnale was er dit jaar ook een Russische kunstenaar die éénduidig protesteerde tegen Poetin. Maar wat voegt dat toe? Iedereen is tegen Poetin

Kunst is geen propaganda, en dat moet je er ook niet van verwachten. Kunst gaat meer over het verruimen van een horizon

Het idee dat kunst echt iets anders is dan design, of dan politiek, ligt onder vuur

Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang tot Trouw.nl.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden

Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.