Bernhard, redder van Den Uyl

cultuur

Willem Breedveld

Review

Onvervalste ironie van de geschiedenis: een dag nadat prins Bernhard zich postuum uitvoerig beklaagt dat de PvdA-ministers de Lockheed-zaak aangrepen om wraak op hem te nemen, blijkt hij ongewild het kabinet-Den Uyl juist van een wisse ondergang te hebben gered. Dat blijkt uit Peter Baks biografie van W.F. de Gaay Fortman 'Een soeverein leven', die vandaag in Den Haag verschijnt.

Het is een wat ingewikkeld verhaal, maar de verschillende onderdelen spreken duidelijk taal. Om te beginnen het idee van een wraakoefening. Dat baseert de prins op een voorval tijdens een diner dat de Beierse regering had aangeboden na afloop van het wereldkampioen voetbal van 1974.

Blijkens zijn verhaal waren aan dat diner Nederlandse PvdA-bewindslieden 'uitgedost als provo's' verschenen. De prins: ,,Toen heb ik tegen de ministerpresident van Beieren gezegd: kan je die kerels er niet uit laten smijten. Die kwestie zat in de achterhoofden tijdens de Lockheed-zaak.” Het is een fraai verhaal, maar in de Volkskrant van gisteren legt één van de toen aanwezige ministers, Max van der Stoel (80), uit dat er niets van klopt. ,,Het was allemaal jasje-dasje, met uitzondering van Jan Schaefer, die er indertijd nogal vrijetijds uitzag.” Schaefer was de rondbuikige staatssecretaris van volkshuisvesting die meestal gekleed ging in een spijkerhemd en bijbehorende spijkerbroek.

Wat weer wel klopt, aldus Van der Stoel, ,,is dat we nogal overvallen waren door dat diner, we hadden geen smoking bij ons. Jan Schaefer aarzelde, maar ik heb hem toen gezegd, Jan je hoort er ook bij. Je moet niet achterblijven. We waren ons niet bewust van het feit dat de prins had gesuggereerd ons eruit te gooien. Dat die kwestie een rol speelde bij Lockheed, is onjuist.”

Wat daarentegen weer wel een rol speelde, zo blijkt uit de biografie van De Gaay Fortman, was een dreigende kabinetscrisis over de levering van kernreactorvaten aan Zuid-Afrika, enkele maanden voordat het Lockheedrapport in augustus 1976 openbaar zou worden gemaakt. Lubbers, minister van economische zaken, heeft het Rijn-Schelde-Verolme-concern dat de vaten wil produceren, een kredietgarantie toegezegd. Dit lijkt aanvankelijk niet tot problemen tot leiden, totdat de fractievoorzitter van de PvdA Ed van Thijn aan de bel trekt: zijn fractie is tegen levering aan het apart-heidsregime. Dit is voor de PvdAministers Van der Stoel en Vredeling reden om op hun schreden terug te keren en zich tegen de kredietgarantie te kanten. Met tien ministers, op het totaal van zestien, zijn de progressieven in de meerderheid. Maar omdat Duisenberg, als enige PvdA-minister, en Gruyters (D66) achter Lubbers blijven staan, staken de stemmen: 8-8. Daardoor wordt de stem van de voorzitter, Den Uyl, beslissend. En hij is tegen.

,,We zitten politiek goed in de nesten”, noteert De Gaay Fortman, CDAminister van binnenlandse zaken en tevens één van de ministers die zich met de Lockheed-zaak bezighouden.

,,Bevorderlijk voor de gezondheid is het allemaal niet. De laatste weken ging ik drie nachten naar bed toen de vogels begonnen te fluiten. In kleinere ministerskring is nog meer sores. Wat een paar ministers zorgen geeft, is het verloop van de Lockheed-affaire. Ik ben erg ongerust,” aldus Fortman. En zijn biograaf tekent hierbij aan: ,,Kennelijk is het petit comité van de vijf ministers dat met de affaire is belast, door de commissie-Donner van de voorlopige bevindingen op de hoogte gesteld.” Dit werpt volgens hem een plausibel licht op de verklaring die Van der Stoel, ook één van de Lockheedvijf, naderhand gaf voor zijn ommezwaai in de discussie over de levering van reactorvaten aan Zuid-Afrika. Was hij Lubbers blijven steunen, dan was het kabinet zeker gevallen en dan zou een demissionair kabinet de Lockheedzaak hebben moeten afhandelen. Dat zou onmogelijk met gezag hebben kunnen optreden.

Zoals Van der Stoel zijn zorgen onder woorden had gebracht: ,,Ik zag aankomen dat we rond deze affaire een heel moeilijke constitutionele crisis zouden kunnen krijgen. Ik vond het onverantwoord dat het tot een kabinetscrisis zou komen en dat een demissionair kabinet die moeilijke discussie zou moeten voeren.” Conclusie van Bak: ,, Is Van der Stoels inschatting juist, dan heeft prins Bernhard, ongewild, het kabinet-Den Uyl gered.”

Die constitutionele crisis is er niet gekomen, maar het was wel op het nippertje, zo blijkt uit de aantekeningen van De Gaay Fortman. Koningin Juliana schaarde zich vierkant achter haar man en stelde zich 'strijdlustig' op. Ze vindt dat het rapport niet kan worden gepubliceerd 'want Lockheed gaat volgens Amerikaanse bronnen zelf verslag uitbrengen'. Afgezien daarvan bestrijdt Juliana dat het rapport de schuld van haar man bewijst. De briefjes die hij in 1974 aan Lockheed schreef, bagatelliseert ze als 'dom', 'onverstandig' en een 'kwajongensstreek'. Volgens haar geeft de commissie-Donner de briefjes een veel te zware lading. Van strafbare feiten is geen sprake.

Nou, daar denken de vijf ministers die over deze kwestie met de koningin spraken een slag anders over. Den Uyl weerspreekt de koningin. Het is onmogelijk het rapport achter te houden.

De daarin beschreven gedragingen van de prins zijn dermate ernstig dat het kabinet zich zelfs gaat beraden over een mogelijk strafrechtelijk onderzoek. De premier gaat verder. De koningin zal, omdat zij deel uitmaakt van de regering, de conclusies van de commissie-Donner móeten onderschrijven. Voorts moet zij er ernstig rekening mee houden dat de prins zijn functies bij de strijdkrachten en zijn commissariaten bij Fokker en de KLM dient op te geven.

Een dag later, donderdag 19 augustus, is de laatste dag dat de Lockheedaffaire een aangelegenheid is van vijf ministers; vrijdags zal het rapport in de ministerraad worden besproken.

De vijf beraadslagen of de prins strafrechtelijk moet worden vervolgd. Fortman heeft op zijn departement advies ingewonnen bij staatsrechtgeleerde Simons, die betrokken is bij de grondwetsherziening. Simons meent dat er voor de prins geen immuniteit geldt; hij is vervolgbaar. Simons vindt dat het kabinet daartoe ook daadwerkelijk moet overgaan. Het geeft de mogelijkheid straks definitief een streep onder de affaire te zetten. Ook gaat er een afschrikwekkende werking van uit. Volgens Bak denken de vijf ministers er uieindelijk anders over. De weg die Simons wijst, betekent een onderzoek van vele maanden met 'verhoren' in het buitenland, onwilligheid om te getuigen, aldus Fortmans aantekeningen. De gevolgens zullen de ernst van het delict wel eens verre kunnen overtreffen. 'Mensen en instellingen zouden worden getroffen die onschuldig zijn'. Bovendien wordt de prins al genoeg gestraft door het harde oordeel dat de commissie over hem velt en het gedwongen neerleggen van functies.

'Neerlegging van de functies houdt erkenning van begane fouten in,' noteert Fortman.

En aldus werd uiteindelijk ook door de hele ministerraad en een nagenoeg unaniem parlement besloten. Maar het was wel op het randje van een constitutionele crisis, want koningin en prins wilden er aanvankelijk niet aan. En als de prins geweten had dat hij ongewild een bijdrage had geleverd aan de instandhouding van het vermaledijde kabinet-Den Uyl, zou de geschiedenis misschien een heel andere wending hebben genomen.

Trouw.nl is vernieuwd. Ter kennismaking mag u nu gratis onze artikelen lezen.

Deel dit artikel

Advertentie