Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Bernardo Bertolucci (1941-2018) was de laatste maestro van de Italiaanse cinema

Cultuur

Belinda van de Graaf

Bernardo Bertolucci in 2013. © Arie Kievit
Naschrift

Gisteren stierf Bernardo Bertolucci, 77 jaar oud. Met Pasolini, Visconti, Rossellini, Fellini en Antonioni, allemaal al overleden, behoorde hij tot de groten van de Italiaanse film. Met ‘The Last Emperor’ won hij negen Oscars, een unicum voor een Italiaanse regisseur in Hollywood.

 Addio Bernardo Bertolucci’, klonk het gisteren in de Italiaanse pers. De regisseur die gisterochtend op 77-jarige leeftijd in zijn huis in Rome overleed, kreeg niet alleen in zijn thuisland een groots uitgeleide; wereldwijd werd Bertolucci herdacht als de laatste maestro van de Italiaanse cinema. Bertolucci was weliswaar iets jonger dan Pasolini, Visconti, Rossellini, Fellini en Antonioni (inmiddels allemaal overleden) maar hij hoorde zeker thuis in het rijtje grootheden dat de Italiaanse cinema in de twintigste eeuw voortbracht. 

Lees verder na de advertentie

Bij het grote publiek raakte Bertolucci vooral bekend door ‘The Last Emperor’ (1987), een oogverblindend historisch epos over de laatste Chinese keizer Pu Yi, die als driejarige op de troon belandde. Bertolucci baseerde zich voor dit dramatische levensverhaal op de keizerlijke autobiografie en filmde deels in de Verboden Stad. Het leverde hem in totaal negen Oscars op, een unicum voor een Italiaanse regisseur in Hollywood.

Politiek en seks werden, in lijn met de tijdgeest, zijn grote onderwerpen

Doorbraak

Maar filmliefhebbers zullen zich vooral zijn Italiaanse vertellingen herinneren. Bertolucci was 21 jaar toen hij in 1962 debuteerde met ‘La Commare Secca’, een onderzoek naar de moord op een Italiaanse prostituee, verteld vanuit verschillende gezichtspunten. Zijn doorbraak kwam twee jaar later met ‘Prima della Rivoluzione’, een semi-autobiografische film over een 20-jarige student in Parma die voor de keuze komt te staan: aanpassen aan het gerieflijke burgermansbestaan of gaan voor het revolutionair marxisme.

Zelf koos Bertolucci voor het laatste. Hij werd in zijn jonge jaren lid van de Italiaanse Communistische Partij. Maar ook op een andere manier liet hij zien wie hij was. In de film krijgt de student een relatie met zijn mooie, tien jaar oudere tante, gespeeld door Adriana Asti met wie Bertolucci na de opnamen trouwde. Hij was in werkelijkheid ook tien jaar jonger dan zijn eerste echtgenote.

Evenals zijn jonge hoofdpersoon werd ook Bertolucci geboren in een welvarende familie in de Noord-Italiaanse stad Parma. Zijn vader was de bekende dichter, kunsthistoricus en filmcriticus Attilio Bertolucci. De jonge Bernardo trad aanvankelijk in zijn voetsporen. Hij werd dichter. Begin jaren zestig verscheen zijn eerste, bekroonde poëziebundel, ‘In Cerca del Mistero’. Hij was toen al zeer onder de indruk van een huisvriend van zijn ouders, de filmregisseur en marxist Pier Paolo Pasolini. Bertolucci werd in Rome Pasolini’s regieassistent bij ‘Accattone’ en daarna was het duidelijk: hij zou zijn leven gaan wijden aan de cinema.

Politiek en seks werden, in lijn met de tijdgeest, zijn grote onderwerpen. In ‘Il Conformista’(1970), en later in ‘Novecento’ (1976), boog hij zich over het Italiaanse fascisme. Jean-Louis Trintignant is in Il Conformista de getourmenteerde intellectueel die gerekruteerd wordt voor Mussolini’s geheime politie. Hij krijgt de opdracht om in Parijs een anti-fascistische professor te vermoorden van wie hij zelf les heeft gehad. Hij komt zo voor een levensgroot dilemma te staan. Bertolucci was 29 jaar toen hij deze Italiaanse Oscarinzending maakte, een prachtige, indringende vertelling waarin hij opnieuw de vraag stelde: aanpassen of de strijd aangaan? Onder zijn Amerikaanse fans telde hij Coppola, Scorsese en Spielberg.

Politiek en seks werden, in lijn met de tijdgeest, zijn grote onderwerpen

Novecento, dat zes jaar later verscheen, was opnieuw een historisch epos waarin de sociale strijd in twintigste-eeuws Italië centraal stond, bezien door de ogen van twee jeugdvrienden (Robert De Niro en Gérard Depardieu) aan weerszijden van de vuurlinie. Prachtig zoals Bertolucci beroemde acteurs (onder wie ook Burt Lancaster en Donald Sutherland) castte naast Italiaanse boeren.

De oorspronkelijke film duurde ruim vijf uur en werd in Amerika onder protest van Bertolucci teruggebracht tot ruim drie uur. Bertolucci hield van het epos, van de lange adem, vandaar dat hij later groot fan werd van tv-series als ‘Breaking Bad’ en ‘House of Cards’. Voor Berlusconi had hij geen goed woord over, die had volgens hem het Italiaanse televisie-aanbod verpest en de Italiaanse cultuur gedood.

Boterscène

En natuurlijk, tussen de twee grote, Italiaanse epossen in, verscheen zijn meest controversiële film: ‘Last Tango in Paris’(1972). Het is het verhaal van een stormachtige affaire tussen een jonge Parisienne (gespeeld door de 19-jarige Maria Schneider) en een Amerikaanse weduwnaar (de destijds 47-jarige Marlon Brando) in Parijs. De controverse spitste zich toe op de expliciete seksscènes. De liefde tussen de twee werd bruut bedreven.

© arie kievit

De animale passie zorgde voor geschokte reacties, ook lang nadat de film was verschenen. Steen des aanstoots was de scène waarin boter werd gebruikt als glijmiddel, en die inmiddels te boek staat als ‘de boterscène’. Bertolucci en Brando hadden het samen uitgedacht op de set, zonder medeweten van Schneider, om zo, in de woorden van de regisseur, een realistische reactie uit te lokken. In een interview vlak voor haar dood in 2011 vertelde de actrice er veel last van gehad te hebben, dat ze zich ‘vernederd’ had gevoeld en ‘een beetje verkracht’. Dat Bertolucci pas na Schneiders dood met excuses kwam, schoot menigeen in het verkeerde keelgat. De teneur is dat hij er nu, in het #MeToo-tijdperk, niet meer zo makkelijk mee weg zou zijn gekomen. 

Prachtig zoals hij beroemde acteurs castte naast Italiaanse boeren

Toch was Last Tango in Paris ook bij verschijnen al een hot issue. De film werd in Italië als obsceen gekwalificeerd. Bertolucci verloor gedurende vijf jaar zijn burgerrechten, mocht niet stemmen, niets. “Ik voelde me geen Italiaan meer”, zou hij erover zeggen. Het leidde er volgens hem toe dat hij op expeditie ging in het buitenland. Zijn grote Oscarsucces The Last Emperor, ‘The Sheltering Sky’ en ‘Little Buddha’ maakte hij allemaal ver van huis.

Hetzelfde geldt voor ‘The Dreamers’, een van zijn laatste films die hij maakte op locatie in Parijs en waarmee hij terugblikte op de studentenprotesten van mei 1968. Drie cinefiele jongeren zijn de dromers uit de titel. Bertolucci zei er over: “Voor mij hadden zich in die periode, de late jaren zestig en de vroege jaren zeventig, de belangrijkste revoluties van de twintigste eeuw afgespeeld, maar je kunt je afvragen wat er van al die dromen terecht is gekomen.”

Bernardo Bertolucci (1941-2018) overleed gisterochtend in zijn huis in Rome. Hij zat wegens ernstige rugklachten al een paar jaar in een rolstoel en leed aan kanker. Met zijn tweede echtgenote Clare Peploe, scenarioschrijfster en regisseuse, was hij veertig jaar getrouwd.

Lees ook:

Bernardo Bertolucci (1941-2018) zette het leven van zijn acteurs op zijn kop.

Deel dit artikel

Politiek en seks werden, in lijn met de tijdgeest, zijn grote onderwerpen

Politiek en seks werden, in lijn met de tijdgeest, zijn grote onderwerpen

Prachtig zoals hij beroemde acteurs castte naast Italiaanse boeren