Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Berichten uit een gekweld hoofd

Cultuur

Rob Schouten

© Trouw
recensie

Schrijver en Trouw-columnist Erik Jan Harmens observeert alleen zijn binnenkant.

Dat Erik Jan Harmens (1970) behalve dichter ook een interessant prozaschrijver is weten we sinds ‘Hallo muur’ (2015), waarin hij over zijn alcoholverslaving schreef. Een autobiografisch document dat hij nu als de proloog voor een groter project, ‘Ware grootte’ geheten, beschouwt. ‘Ware grootte’, dat betekent écht, niet vertekend en dat geldt ook voor het eerste deel ‘Door het licht’, zijn boek over zijn post-alcoholperiode dat voor een deel echo’s bevat uit stukken en columns die hij onder meer voor deze krant schreef.

Lees verder na de advertentie
Hoewel het woord nadrukkelijk niet valt voel je wel dat Harmens iets autistisch heeft

Maar hoe echt kun je schrijven? Harmens geeft zelf toe dat hij hier en daar wat aandikt, en ook wel eens iets schrijft wat niet gebeurd is maar wat had kunnen gebeuren. Dit is dus autobiografisch schrijven met een beetje voorbehoud. Dat voorbehoud is van belang omdat de schrijver ons met de neus in zijn persoonlijk leven duwt, zozeer zelfs dat je het er wel eens benauwd van krijgt.

Hoewel het woord nadrukkelijk niet valt voel je wel dat Harmens iets autistisch heeft, hij zegt dat hij ‘het’ heeft; het leven en met name het sociale leven is voor hem een hele klus, hij vindt het moeilijk om zich losjes en vanzelfsprekend te gedragen, op feestjes, in gezelschap, maar ook op de weg of als hij met zijn geliefde is. Alle prikkels komen hevig bij hem binnen. Hij heeft moeite om zich aan iemand voor te stellen, om afscheid te nemen, om een pizza te maken die 12 tot 15 minuten moet garen, om het geluid van een bruistablet of een waterkoker zomaar te verdragen. 

Heel precies, soms op het ziekelijke af, beschrijft hij al zijn angsten en obsessies van binnenuit: “Nergens in het boek wordt een landschap uitgetekend of een interieur beschreven. Geen personage wordt uitgediept, behalve het mijne. Ik schrijf alleen over mijn binnenkant.” Zijn boek is de röntgenfoto van een wat al te rijkgevuld brein.

Zachte liedjes

Harmens is uit de donkerte van het alcoholisme naar het licht van een nuchter bestaan geklommen maar dat betekent niet dat hij nu gelukkig en bevrijd is, want in het volle licht komen de dingen ook harder en onverbiddelijker aan, voor iemand die gewend was zijn angsten weg te drinken een enorme opgave; ware grootte is ook zware grootte. “Op sommige dagen voelt het alsof mijn hoofd op het punt staat boem! uit elkaar te knallen, vanwege alles wat er binnenin is opgeslagen. Wat er nog maar bij komt laat het overlopen. Als iemand met zijn sleutelbos schudt, krimp ik als spinazie in een wok. Hetzelfde gebeurt als iemand aanbelt en nog voor ik op het sleuteltje heb kunnen drukken nóg een keer aanbelt.”

Wat soelaas biedt voor dit overvolle en overgevoelige hoofd is muziek. In ‘Door het licht’ komt een heel arsenaal aan popsongs voor die de schrijver kalmeren en verder helpen, achterin staat zelfs een playlist. Voor iemand die, zoals ik, die muziek niet kent zegt het allemaal niet zoveel maar je voelt wel dat muziek de overmaat aan prikkels kanaliseert: “Liedjes die mijn hoofd niet doen overlopen, maar het tegenovergestelde effect hebben: mijn hoofd een beetje leger maken, steeds een speld uit het speldenkussen trekken, in plaats van er nog een bij te prikken. Zo zacht zijn de liedjes dat mijn bolster, eerst nog hard, alsof het voor de vorm nog tegenstribbelt, uiteindelijk barst met een krak, waarna ik nog maar een paar keer hoef in te ademen om weer frisse lucht naar binnen te halen.”

Van tijd tot tijd richt Harmens zich in ‘Door het licht’ tot anderen, zijn vader, de geliefde, een overleden vriend. Daarmee roept hij als het ware getuigen op van zijn genezingsproces; ook de lezer is zo’n getuige van wie de nodige empathie wordt gevraagd want behalve vaak beklemmend of onbedoeld hilarisch wordt er in zo’n boek over de hyperbewuste gedachtenwereld ook weleens geouwehoerd. Dat maakt nu eenmaal deel uit van het oprechte verslag dat de schrijver van zijn binnenkant wil geven. 

Je kunt je ook afvragen wat een volgend deel van ‘Ware grootte’ te bieden heeft met al dat gerommel in het hoofd. Vooralsnog vergelijk ik Harmens’ project met de ‘Divina Comedia’ van Dante: eerst de hel, nu het vagevuur en wie weet straks het paradijs. Dat zou de ware meesterproef zijn: een spannend boek over onvermengd geluk. Harmens is er misschien wel toe in staat.

Oordeel

Beklemmenden hilarisch en soms ook geouwhoer

Erik Jan Harmens
Door het licht
Lebowski; 190 blz. € 21,99

Recensenten van Trouw bespreken pas verschenen fictie, non-fictie, jeugdliteratuur en thrillers. Meer recensies leest u hier.

Deel dit artikel

Hoewel het woord nadrukkelijk niet valt voel je wel dat Harmens iets autistisch heeft