Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Armando's idylle is maar schijn blijkt in museum Voorlinden

Cultuur

Henny de Lange

© RV

De landschappen van de deze zomer overleden kunstenaar Armando werden steeds kleurrijker. Maar de sporen van het kwaad bleven zichtbaar. Museum Voorlinden laat nu zijn beste werken zien als een postuum eerbetoon.

Duizend schilderijen, twaalfhonderd tekeningen en tweehonderd sculpturen liet de deze zomer overleden kunstenaar Armando na. Daarnaast schreef hij boeken en gedichten, was hij film-, tv- en theatermaker en violist en in zijn jonge jaren amateurbokser. Dat betekent dus scherp kiezen, als je alle facetten van zijn werk wilt laten zien op een tentoonstelling. 

Lees verder na de advertentie

Dat hebben ze gedaan in Museum Voorlinden in Wassenaar. Zo’n vijftig werken uit alle fases van zijn leven worden getoond. Ze lopen vanaf de NUL-periode in de jaren zestig toen hij bouten op panelen schroefde tot de schilderijen die hij kort voor zijn dood maakte, aangevuld met een aantal sculpturen. Het is een bescheiden selectie, maar het zijn wel zijn beste werken.  

© RV

Het accent ligt op zijn beeldende kunst, maar via de koptelefoon kan ook geluisterd worden naar Armando die voorleest uit eigen proza en poëzie en viool speelt. De eerste bokshandschoenen die hij kocht als 19-jarige worden getoond, net als zijn viool en de rubberen handschoenen, besmeurd met rode verf, die hij de laatste weken van zijn leven droeg bij het schilderen. 

Eigenlijk stond dit overzicht gepland voor volgend jaar, omdat Armando dan 90 zou worden. Directeur Suzanne Swarts haalde na zijn overlijden de tentoonstelling naar voren als een postuum eerbetoon. Toen ze dat bekendmaakte, werd het museum overspoeld met mails en telefoontjes van mensen die hun herinneringen aan Armando wilden delen of een kunstwerk als bruikleen aanboden. Het geeft volgens Swarts aan hoe betrokken mensen zich voelen bij zijn werk, waarin het gaat over de tragiek van de mens, goed en kwaad, dader en slachtoffer, schuld en onschuld. Existentiële, universele en tijdloze thema’s zijn het die verder gaan dan de gruweldaden tijdens de Tweede Wereldoorlog.

Armando maakte die als jongen van nabij mee in de bossen bij Kamp Amersfoort. Op basis van die ervaringen ging hij ‘schuldige’ landschappen schilderen, omdat ze getuige waren van de verschrikkelijke dingen die mensen elkaar kunnen aandoen.

Voor liefhebbers en kenners is de expositie een vertrouwd weerzien met onder meer zijn assemblage van autobanden uit 1962 die nog altijd de geur van rubber verspreiden en zijn landschappen met als hoogtepunt ‘Der Zaun’, zijn meest iconische werk. Toch lijken ze meer zeggingskracht te hebben dan ooit. Dat komt ook door de goed gekozen combinaties en de zorg waarmee de expositie is ingericht. Al op ruime afstand word je Der Zaun ‘ingezogen’ en zindert het bloedrode doek ‘Damals’ je tegemoet. De sculpturen met de bekende motieven in zijn werk, zoals de zwarte vlag, de ladder, het wiel en de hand, vormen een mooie aanvulling op de schilderijen. 

De bokshandschoenen herinneren niet alleen aan zijn bokscarrière. Ze voegen ook iets extra’s toe, omdat Armando vaak letterlijk het gevecht aanging met het materiaal. Hij bokste met de klei, priemde er zijn vingers in: de afdrukken zijn zichtbaar in zijn ruwe, expressieve beelden. Net zoals hij de tubes met rode en zwarte verf – decennialang zijn favoriete kleuren – met kracht leegdrukte op het doek om de verf vervolgens met zijn handen uit te smeren en met zijn vingers sporen te trekken in het verflandschap. Die smoezelige sporen roepen onvermijdelijk de vraag op van wie ze zijn: van het slachtoffer of de dader? 

De laatste jaren ging Armando steeds kleurrijker werken: blauwe zeelandschappen, nooit rustig, altijd woelig, en groene bosranden, ogenschijnlijk idyllisch maar met een waas van melancholie. Maar het laatste jaar van zijn leven verschijnen er ook kleuren die hij niet eerder gebruikte. Op het schilderij ‘Spuren’ dat nu voor het eerst zijn atelier in Potsdam heeft verlaten, domineren okertinten, bordeauxrood, paars en bruin. Maar door de warme, aardse kleuren heen schemeren diep ingewreven sporen als stille getuigen. Ook in het lieflijkste landschap kan het kwaad schuilen. De idylle is maar schijn. Tot het einde toe bleef Armando worstelen met de schoonheid van het kwaad. 

Armando t/m 10 maart in Museum Voorlinden in Wassenaar.  

Armando blijft zwijgen over voorval in de oorlog

Die tegendraadsheid en ongrijpbaarheid voeren de boventoon in de documentaire ‘Het voorval – Armando en de mythe’ van filmmakers Sjors Swierstra en Roelof Jan Minneboo. Zeventig minuten lang proberen ze Armando tot een antwoord te bewegen op de vraag: Was hij de jongen die in de Tweede Wereldoorlog na spertijd in de bossen bij Kamp Amersfoort een Duitse soldaat met een mes doodde? Of heeft hij een eigen mythe bedacht? Het voorval komt in zijn werk in vele vormen terug. Hij schreef erover in het autobiografische ‘De straat en het struikgewas’ (1968). In zijn schilderijen duiken ‘schuldige’ bomen en landschappen op die alles hebben gezien wat mensen elkaar in de oorlog kunnen aandoen. 

Armando blijft stoïcijns onder de vele pogingen van de filmmakers. Er ontspint zich bijvoorbeeld de volgende dialoog:

“Wie is die jongen?”

Armando: “Ik zou het niet weten.”

“Het is toch een autobiografisch boek?”

“Het is proza en dan ga ik niet zeggen wat waar is en niet waar.”

“Je begint zelf best vaak over dit voorval, waarom?”

“Je moet toch ergens over schrijven. Ik zeg tóch niet wat jij wilt horen.”

“Wat wil ik dan horen?”

“Ik moet zeggen wie het mes heeft gehanteerd. Maar ik zeg het toch niet.”  

Zulke dialogen worden ondersteund met beelden van Armando die een bloedrode streep verf trekt over een inktzwart doek of met zijn vuisten op een brok klei ramt. Dat alles met aanzwellende muziek. Dat had ook wel wat minder gekund. Op den duur word je ook wat moe van de suggestieve vragen, bijvoorbeeld over zijn liefde voor boksen en wapens in combinatie met de centrale thema’s in zijn werk: agressie, oorlog. Er wordt gepsychologiseerd over zijn naam: Armando is Latijn voor: hij die zich wapent.  

In een ultieme poging het voorval te ontraadselen, halen de filmmakers er ook Freud nog bij, als ze Armando confronteren met het feit dat het voorval met de jongen in het bos wel heel vaak terugkeert in zijn werk. Volgens Freud zit in de herhaling de verwerking. Waarop Armando droogjes reageert: “Heeft Freud mijn boeken dan gelezen?” En zo blijft de mythe in stand. 

‘Het voorval – Armando en de mythe’, te zien in 15 bioscopen. 

Lees ook:

Armando (1929 - 2018) creëerde alsof de dood hem op de hielen zat

Schilder, beeldhouwer, dichter, schrijver, violist, acteur, journalist, film-, televisie- en theatermaker: Armando, die zondagavond op 88-jarige leeftijd overleed, was het allemaal. 

Deel dit artikel