Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Altijd willen weten hoe de Bourgondiërs klonken? Ga naar het Festival Oude Muziek

Cultuur

Frederike Berntsen

'Curator in residence' Björn Schmelzer, met zijn ensemble Graindelavoix. © Markus Werner
Interview

Op het Festival Oude Muziek staan de Bourgondiërs centraal, maar ook onderzoek en experiment spelen een belangrijke rol. Directeur Xavier Vandamme kijkt naar de toekomst.

De tafel in het Utrechtse café wiebelt. Xavier Vandamme, directeur van het Festival Oude Muziek, zit niet rustig. Papiertje vouwen, onder de poot: helpt niet. Nog een poging - helaas. Vandamme stelt voor om ergens anders plaats te nemen, voor een goed gesprek is een solide ondergrond nodig.

Lees verder na de advertentie

Dat goede gesprek gaat over onbekende componisten uit de veertiende en vijftiende eeuw, Bourgondiërs. Maar ook de bekendere als Josquin, Couperin en Rameau krijgen aanzienlijke aandacht tijdens deze festivaleditie. Iets anders dat in het oog springt: onderzoek en experiment. Vandamme wil vastgeroeste conventies op de proef stellen en naar de toekomst kijken.

Onze uitvoeringen van oude muziek zijn van deze tijd, ook al worden ze ondersteund door onderzoek

Xavier Vandamme, festivaldirecteur

Sinds 2009 bestiert Xavier Vandamme het Utrechtse oudemuziekwalhalla. Aanvankelijk zocht hij de vernieuwing vooral in zijn repertoirekeuze. Dat is aan het verschuiven. Nu richt hij zich meer op de uitvoeringspraktijk. De oudemuziekbeweging die zo'n zestig jaar geleden opkwam, focuste op de veronderstelde uitvoeringsconventies uit de Renaissance en de Barok, en paste instrumenten en speelstijl daaraan aan. Vandamme: "Welke waarde moeten wij aan de resultaten van deze beweging toekennen? We hebben zo weinig informatie over hoe muziek ten tijde van het ontstaan uitgevoerd werd, en we hebben al helemaal geen klankvoorbeelden. Onze uitvoeringen van oude muziek zijn van deze tijd, ook al worden ze ondersteund door onderzoek. De authentieke uitvoeringspraktijk is niet gelijk aan die in de Barok.

"Als je dit soort uitspraken doet, zijn er heel wat luisteraars die de wenkbrauwen fronsen. Aan het woord 'authentiek' hangt veel gewicht. Mensen voelen zich veilig bij dat authentieke idee, het voelt als thuiskomen. Mei '68, de wereld willen verbeteren, in die sfeer en in die tijd moet je het zoeken. Men was bezig de wereld mooier te maken. Het feit dat we niet weten hoe de muziek geklonken heeft toen ze geschreven werd, is wat mij betreft geen probleem. Integendeel, het is juist de sport om aan de slag te gaan met alle eventuele opties. Die zijn legio. Een fantastische uitdaging."

Sjamaan

Iemand die buiten de geïnstitutionaliseerde oudemuziekwereld staat is Björn Schmelzer, artistiek leider van het Belgische Graindelavoix. Hij is curator in residence tijdens het festival en vult een eigen programma in. "Björn gunt ons een kijkje in de keuken. Hij ziet de oudemuzieksector als een wonderbaarlijke planeet waarop allerlei spannende en onverklaarbare dingen gebeuren. Hij vindt het aantrekkelijk om die planeet van een afstand te beschouwen en de muziek op zijn eigen manier te benaderen. Het gruizige geluid van Graindelavoix - niemand zingt zo - is voor Björn volkomen natuurlijk. Hij wil de historische bronnen niet afbreken, maar hij wil tegenover een these een antithese stellen: zijn logica is die van een sjamaan. Hij gelooft in de oude stemmen van voorouders die nog altijd in ons lijf resoneren.

Festivaldirecteur Xavier Vandamme. © Remke Spijkers

"Björn zingt met zijn gezelschap, en op een gegeven moment gaat hij buiten de groep staan om te horen of de muziek overkomt. En dan komt het geregeld voor dat hij zegt: 'Jongens, stop, ik voel niets, dus zo kan het vroeger niet geklonken hebben.' Is dat niet geweldig?" roept Vandamme uit. "Die muziek van vijfhonderd jaar geleden was niet zweverig en gladgepolijst, zo zat de wereld niet in elkaar, die was ruw. We hebben getuigenissen dat mensen als door de bliksem getroffen werden door de muziek, buiten zinnen raakten. Björn neemt geen genoegen met: nou het zal wel, zo klinkt het aardig. Nee, hij wil volledig in vervoering raken, net zolang doorgaan totdat hij kippevel krijgt."

Breder publiek

Dus oude muziek moet uitgevoerd worden op Schmelzers manier? "Nee, helemaal niet. Maar hij zorgt voor zuurstof, input, dialectiek. Dialectiek is dynamiek en dynamiek is leven. En daarover gaat muziek. Ik vind het uitdagend om zo'n co-curator te hebben en op die manier openheid te creëren, de scope te verbreden van wat als esthetiek acceptabel is. Je genereert zo ook een breder publiek, dat doe je niet alleen met de programmering."

Tijdens de zevenendertigste festivaleditie krijgen Josquin, Couperin en Rameau ruim aandacht, met een opera, met de reconstructie van een motet en zo meer. Onder de noemer 'Het Bourgondische leven' klinkt ook een keur aan Bourgondische componisten. Dufay en Binchois zijn bekend, maar Nicolas Grenon, Johannes Tapissier, Jacobus Vide? "De hoeveelheid boeiende componisten uit die tijd is ongelofelijk", zegt Vandamme. "De muziek die aan het Bourgondische hof ontstond, vormt de bakermat van de Franco-Vlaamse polyfonie. En ze schreven zo anders dan de renaissancecomponisten. Muziek van de Bourgondiërs is veelal driestemmig, fragiel en moeilijk om uit te voeren. Drie stemmen uitvoeren met z'n drieën is een uitdaging en klinkt al snel instabiel. Met meer stemmen heb je direct een fundament. Muziek uit de Bourgondische tijd heeft iets ijls.

"De ensembles waarmee we de lijn rondom de Bourgondische hertogen hebben opgebouwd, zijn niet de reguliere renaissance-ensembles. De meeste groepen die gewend zijn om te werken met vier, vijf, zes stemmen zeiden toen ik ze uitnodigde: 'Leuk dat je aan ons denkt, maar die vroege muziek, dat is niet voor ons, dat is een ander metier.' Dat is geweldig, die specialisatie. Ik moest specifiek op zoek naar uitvoerders daarvoor, ze brengen een heel nieuw geluid op het festival."

Festival Oude Muziek: 24 augustus tot en met 2 september op diverse locaties in Utrecht. www.oudemuziek.nl

Op het festival

Bourgondisch alfabet. Paul Van Nevel stelde een alfabet van Bourgondische componisten samen. In drie sessies zingt het Huelgas Ensemble onder zijn leiding in een reeks van A tot en met Z muziek van onder anderen Antoine Busnois, Nicolas Grenon en Bernardus Ycart. 
24 augustus, Jacobikerk

Renaissancebanket. Dans, theater en muziek samen: op het podium van TivoliVredenburg wordt onder leiding van culinair schrijver Onno Kleyn een renaissancemaaltijd aangericht. De zaal kijkt toe, via video. Vandamme: "Historisch zeer verantwoord. Vroeger zat men op de galerijen en keek naar de virtuoze manier van serveren en het bijzondere ceremonieel rond de wijn."
1 september, TivoliVredenburg. Informatie: 
www.oudemuziek.nl/symposia

Drie symposia. In het kader van het voortdurende oudemuziekonderzoek vinden dit jaar drie symposia plaats tijdens het festival: de Stichting voor Muziekhistorische Uitvoeringspraktijk richt de blik op Rameau, de Koninklijke Vereniging voor Nederlandse Muziekgeschiedenis belicht Josquin en de Nederlandse Luitdagen besteden aandacht aan het luitrepertoire.
Diverse data, TivoliVredenburg

Ambassadors of Early Music. Voor het jongste festivalpubliek zijn de Ambassadors of Early Music in het leven geroepen. Een kerngroep van vier jonge oudemuziekliefhebbers heeft uit het festivalaanbod een speciaal concertprogramma samengesteld voor jongeren tot vijfendertig jaar. 
Als je Ambassador wordt, kun je naar Ambassadors-evenementen en ontvang je een strippenkaart die je kunt inwisselen tegen vijf concertkaarten uit het speciale programma.

Lees ook:

Oude muziek, maar nu met slagroom

De naschokken van het rampjaar 2012, toen het Rijk de subsidie introk, zijn nog voelbaar. Maar Xavier Vandamme, directeur van het Festival Oude Muziek, is ondanks de precaire situatie voorzichtig positief. En het publiek blijft maar toestromen. 'Hoe obscuurder het repertoire, hoe voller de zaal.'

Ongepolijste vespers met Graindelavoix

Ze staan niet bepaald bekend om hun gepolijste stemmen. Het ensemble Graindelavoix, in 1999 opgericht door Björn Schmelzer, gaat zijn eigen weg en zoekt vanuit de kracht van de stem naar optimale expressie

Deel dit artikel

Onze uitvoeringen van oude muziek zijn van deze tijd, ook al worden ze ondersteund door onderzoek

Xavier Vandamme, festivaldirecteur