Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Alleen menselijke liefde en verbeelding zijn een medicijn tegen doorgedraaide kunstmatige intelligentie

Cultuur

Rob Schouten

. © Thinkstock
Recensie

Maxim Februari bewijst dat alleen menselijke intelligentie, liefde en verbeelding een medicijn zijn tegen doorgedraaide kunstmatige intelligentie.

Maxim Februari, voorheen Marjolijn Februari, is een schrijver die niet zomaar een boek schrijft. Je kunt erop rekenen dat zijn romans een strekking hebben, voor mens en maatschappij . Hij reflecteert op onze wereld en giet zijn overwegingen in ideeënromans die ondanks het wijsgerige gehalte toch ook gewoon aangenaam en leesbaar willen zijn. Een veelschrijver is hij niet. Zijn (toen nog haar) vorige boek 'De literaire kring' verscheen alweer tien jaar geleden en ging over filosofische en sociaal-politieke vragen bij het verschijnen van een bestseller van de hoofdpersoon. Centrale vraag was: waar halen wij onze meningen vandaan, wat beïnvloedt ons in ons denken, zijn het hypes of wordt er ook nog nagedacht?

Lees verder na de advertentie

Ook in Februari's jongste roman, 'Klont', komt een actueel thema aan de orde. Hoe blijven we overeind in deze digitale wereld? Anders dan Dave Eggers, die met 'De cirkel' een dystopie schiep waarin de mens overwoekerd raakt door de terreur van de sociale media, schildert Februari niet zo'n angstig toekomstbeeld. Hij laat het aan de lezer om te kiezen, al zou je de huiselijke hoofdstukken aan het slot met als slotregel "'Kom nou, lieverd', zegt ze, dat zegt ze, 'lieverd', en ze zegt ook nog 'de soep wordt koud'", kunnen beschouwen als een pleidooi voor ouderwetse menselijkheid. Maar expliciet is deze schrijver daar niet in. Zijn romans zijn geen propagandamateriaal en voordat het knusse woord 'lieverd' valt is er heel wat afgedebatteerd.

Misschien is 'Klont' een pleidooi voor de kracht van de menselijke, individuele verbeelding, dwars tegen alle digitalisering in

'Klont' kent twee hoofdpersonen: de wetenschapper Bodo Klein, verbonden aan het ministerie voor Veiligheid, een man die op feiten en bewijsbaarheid let, en de onheilsprofeet Alexei Krups, die de wereld komt waarschuwen tegen het gevaar van posthumane robotisering. Het is karakteristiek dat Februari laatstgenoemde als een soort charlatan afschildert die zijn ideeën van anderen heeft gepikt en aan de haal gaat met vondsten uit de wereld van de doemdenkers. Klein slaagt erin hem te ontmaskeren, maar aan het eind is het nog maar de vraag wat het meeste telt. De ideeën van Krups, hoezeer ze ook zijn geplagieerd, snijden wel degelijk hout, terwijl Kleins wetenschappelijke rigueur eigenlijk niks oplevert.

De klont waaraan het boek zijn titel ontleent bestaat uit afval van de op hol geslagen kunstmatige intelligentie waaraan onze wereld ten prooi lijkt, afval dat een autonome macht dreigt te worden en ons van mensen in machines dreigt te veranderen. Dat is althans waar Krups, de onheilsprofeet, de mensheid in drukbezochte lezingen voor komt waarschuwen.

Broedmachine

De vraag is of de wereld van digitale data bezig is ons menszijn te verdrukken, maar een echt antwoord krijgen we niet. Karakteristiek is de houding van Bodo, die in het ene hoofdstuk, al te rationeel, zijn zwangere stiefdochter als een treurige broedmachine beschouwt, slechts bezig met reproduceren, terwijl deze 'held van de wetenschappelijke integriteit' aan het eind juist geraakt wordt door de bevalling en de geboorte. 'Ik ben een dolende man in een dolende wereld', zegt hij ergens. Februari's roman biedt geen houvast aan dolende mensen, maar wel een boel om over na te denken.

Neem deze passage, waarin de moderne Europese oorlogspolitiek van veiligheidsminister Kirsten Elias op de snijtafel wordt gelegd: "Nu het mogelijk was gebleken de oorlog in de wildernis uit te besteden aan robots, werden ook haar moderne vrienden opeens in hoog tempo gewelddadiger. De smart citizens aan de Europese keukentafels konden tegenwoordig gedachteloos drones naar verre landen sturen; ze lieten dodelijke beslissingen nemen door autonome systemen, richtten meer slachtvelden aan dan ooit, en hadden zelf helemaal nergens last van. (...) Helaas konden de niet-westerse burgers op de hippe slachtvelden het sterven nog niet uitbesteden aan de techniek. Ze crepeerden nog als vanouds zodra hun ledematen door een drone werden afgerukt en hun hoofd na een inslag uit elkaar knalde. Maar omdat de urbane Europeanen zelf geen bloed proefden, omdat er geen verminkte veteranen door hun eigen steden strompelden, omdat ze zelf niemand met een stok hoefden dood te knuppelen, vonden ze de oorlogen schoon, opzienbarend schoon. Je kon het zelfs geen oorlogen noemen, knikten ze."

Confronterende meningen

Dat zijn geen gratuite beweringen maar confronterende meningen die het comfortabele westerse gelijk op de proef stellen. Maar Februari, de genuanceerde filosoof, zou zichzelf niet zijn als hij dit soort harde kritiek op zichzelf liet staan. Ik lees 'Klont' vooral als een boek dat het technologisch universum van diverse kanten wil belichten; daarvoor is het toch in de eerste plaats een roman, dat wil zeggen een product van de verbeelding. En de roman is volgens de verdachte Alexei Krups het enige medium in onze tijd dat ons werkelijk nog iets te zeggen heeft. In dat verband citeert Februari bij monde van Krups filosoof Walter Benjamin, die schreef: "Die Geburtskammer des Romans ist das Individuum in seiner Einsamkeit".

Juist om dat individuele van de roman gaat het; die kan ons met zijn tegenstrijdig- en ongelijkheden vormen in een tijd dat alles aan gelijkvormigheid ten prooi lijkt.

En dat is misschien de diepste betekenis van deze roman: dat hij, voorbij alle charlataneske streken en wetenschappelijke humbug, een pleidooi is voor de kracht van de menselijke, individuele verbeelding, dwars tegen alle digitalisering in.

Je zou op grond van het bovenstaande misschien kunnen menen dat 'Klont' in hoge mate een wijsgerig traktaat is, maar dat is beslist niet zo. Februari is erin geslaagd een geloofwaardig verhaal, een voorbeeldige mythe te scheppen over onze tijd en zijn uitdagingen. Zijn werk doet me denken aan dat van Sartre, die weliswaar in een andere tijd over andere onderwerpen schreef, maar die ook zijn romans en toneelstukken in dienst stelde van zijn filosofie zonder dat het zijn fantasie als schrijver aantastte.

Februari's mooie stijl, de krachtige beelden, de heldere psychologie van de personages ook, maken dat 'Klont' in zijn geheel een goed voorbeeld is van wat erin beweerd wordt: dat alleen menselijke intelligentie, liefde en verbeelding een medicijn kunnen zijn tegen de doorgedraaide kunstmatige intelligentie.

Maxim Februari - Klont
Prometheus; 272 blz. € 19,99

Lees al onze boekrecensies op trouw.nl/boekrecensies.

© RV


Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

Door een profiel aan te maken ga je akkoord met de gebruiksvoorwaarden en geef je aan het privacy statement en het cookiebeleid te hebben gelezen.

Deel dit artikel

Misschien is 'Klont' een pleidooi voor de kracht van de menselijke, individuele verbeelding, dwars tegen alle digitalisering in