Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Acteur Fabian Jansen en koe 'Martje160' prikken de mythe van de boerenromantiek door

Cultuur

Joop Bouma

© reyer boxem
De Staat van de Boer

Koe 'Martje160' heeft geen zin vandaag. Het is veel te warm in de stal. Ze laat haar 650 kilo met een zware zucht zakken op haar bed van stro en komt anderhalf uur niet van haar plek. Herkauwend speelt ze haar eigen hoofdrol in de theatervoorstelling 'Maalkop'.

De entourage is nogal ongewoon. Een houten tribune in een verlaten koestal, opgebouwd pal voor het voerhek. Het publiek zit bijna in het voerpad, tegenover een rij met meer dan dertig lege ligboxen. In het midden voor de tribune één koe, Martje160, die met haar kop door het voerhek plukken kuilgras eet. Onverstoorbaar. Ze negeert de tachtig mensen die voor haar zitten.

Lees verder na de advertentie
Zelfdoding. Er zit nog altijd een taboe op dit onderwerp, al lijkt er iets te veranderen.

Vijf jaar is Martje, rijp voor de slacht, want ze geeft geen melk. De zwartbonte koe kan niet meer drachtig worden. Martje160 staat dus droog. Economisch gezien is ze uitgeteld, maar straks zullen tientallen ogen vanaf de tribune telkens afdwalen naar die makke, kalme Martje, die stilletjes haar rol speelt in de theatervoorstelling 'Maalkop' over een vrij onzichtbaar probleem in de boerensector: diepe eenzaamheid.

Uit 'De Staat van de Boer', een peiling die Trouw deed onder bijna 2300 agrarische ondernemers, bleek vorige maand dat ruim de helft van de boeren weleens een tijd neerslachtig is vanwege het bedrijf. Bijna de helft ligt geregeld wakker van zorgen over de toekomst.

Zelfdoding lijkt onder agrariërs vaker voor te komen dan in andere beroepsgroepen. Lijkt, want een registratie is er niet, serieus onderzoek evenmin. De sector zweeg tot voor kort over dit pijnlijke onderwerp. Het taboe is er nog altijd. Toen antropologe Lizzy van Leeuwen amper vijf jaar geleden boerenorganisatie LTO Nederland benaderde voor haar onderzoek naar zelfmoord onder agrariërs en haar boek hierover ('De Hanenbalken'), kreeg ze van een voormalig bestuurder te horen: "We hoeven uw onderzoek niet. Wij willen geen publicaties hierover. Problemen lossen wij op in eigen kring. Ik vind uw vragen erg opdringerig."

Maar er is langzaam wat aan het veranderen. Land- en tuinbouworganisatie LTO-Noord werkt mee aan de bijzondere productie. Het is locatietheater, over een jonge, alleenstaande boer, die afstand moet doen van zijn bedrijf omdat hij het financieel niet meer rond kan krijgen. LTO is bij de voorstellingen aanwezig om contact te leggen met boeren die daar behoefte aan hebben. Ook Zorg om Boer en tuinder (ZOB), een organisatie van (ex-)boeren die praten met agrariërs over hun problemen, is nauw betrokken bij Maalkop. De vrijwilligers van ZOB zijn ervaringsdeskundigen, ze kennen ook de sombere kanten van het boerenbestaan.

Agro-suïcide

De voorstellingen worden geproduceerd door Peergroup, dat theater maakt op locaties in Noord-Nederland. Maalkop is een verhaal over de geslotenheid van het boerenbestaan. Het prikt de mythe van de boerenromantiek door. Het stuk wordt opgevoerd in twee verlaten melkveebedrijven in Groningen (in Ten Boer, laatste voorstelling was zondag) en in Friesland (in Goutum, tot en met 15 juli).

© reyer boxem
'Als je er ooit uit wilt stappen, neem dan dit’, had vader gezegd. ‘Gegarandeerd effectief.’

De jonge boer, gespeeld door Fabian Jansen

De productie is bedacht en opgezet door documentairemaakster Dinanda Luttikhedde. "Ik loop al langer rond met dit thema. Mijn ouders waren boer en dan zit je in dat agrarische milieu. Je hoort veel. Je hoorde over zelfmoorden, maar altijd via, via, het fijne kwam je nooit te weten. Vorige zomer las ik het boek van Lizzy van Leeuwen over agro-suïcide, dat woord kende ik nog niet. Toen heeft het plan voor dit locatietheater vorm gekregen. Er zit nog altijd een taboe op dit onderwerp, al lijkt er iets te veranderen. Wij willen met deze voorstelling natuurlijk toch de discussie op gang brengen."

Luttikhedde was bij twee nagesprekken met bezoekers, onder wie ook boeren. Ze merkte toen dat het onderwerp zelfdoding nog altijd gevoelig ligt. "Hoewel wij in Maalkop niet het accent erop leggen, is voor de bezoeker wel duidelijk dat het stuk daarover gaat. Maar dan blijkt bij die nagesprekken dat het praten erover als heel heftig wordt ervaren. Het blijft confronterend."

Bestrijdingsmiddel

In Maalkop luidt het plotselinge overlijden van moeder de teloorgang in van een melkbedrijf. Moeder deed de administratie. Als de jonge boer, gespeeld door acteur Fabian Jansen, na haar dood de paperassen inkijkt en de balans opmaakt, ziet hij dat zijn bedrijf ten dode is opgeschreven. Vader is al eerder overleden, bij een ongeluk op het bedrijf. Zeggen ze. Maar de jonge boer weet dat het geen ongeluk was. Hij herinnert zich dat hij als jochie bij zijn vader in de schuur stond toen deze een bestrijdingsmiddel klaarmaakte om over het gewas te sproeien. 'Als je er ooit uit wilt stappen, moet je dit nemen. Gegarandeerd effectief. Je hebt wel even vreselijke krampen, maar dat is zo voorbij', had vader gezegd. De jongen begreep er toen niets van.

Inmiddels weet hij beter. Hij vraagt zich af wie hém zal vinden, als hij landbouwgif heeft gedronken. Hij hoopt dat het de man van de bank is, die hem voortdurend onder druk zet om het bedrijf te verkopen. De bankman in zijn glimmende nieuwe leasebak, die arrogant de deur open laat staan als hij wegloopt, alsof hij wil zeggen: deze tent is van mij.

De jonge boer heeft niemand om zijn hart bij te luchten, een relatie aanknopen lukt hem niet, want hij heeft de lef er niet voor. Hij vlucht liever naar zijn dieren in de stal en daar, in zijn dialoog met Martje160 ziet hij uiteindelijk maar één uitweg. Aan het einde van de voorstelling gooit hij de staldeur open en loopt hij 'met voeten zo zwaar als likstenen' het zonovergoten Noord-Groningse landschap in, stilletjes nagekeken door Martje160 én het publiek.

Tijdens de voorstelling let ik op wat Martje doet, daar speel ik op in

Fabian Jansen

Hechten

Fabian Jansen voert op tekst van Herman van de Wijdeven een lange, vaak pijnlijke en bij vlagen ook grappige dialoog met zijn laatste koe. Hij is verknocht geraakt aan Martje160, ook al had vader hem gewaarschuwd: 'Je mag van de dieren houden, maar je moet je niet aan ze hechten'. Zijn vader had hem te teer, te zwak voor het boerenberoep gevonden. "Maar hij had wel gelijk, ik ben me gaan hechten aan jou", zegt Jansen tegen Martje160. "Jij was van mij. Ik heb je destijds zonder hulp van vader op de wereld geholpen. Het liefst had vader je meteen verkocht, maar dat ging niet door, je gaf te veel melk."

In de stal kwetteren en tjilpen zwaluwen om het hardst, terwijl Jansen op een intieme, kwetsbare manier vertelt hoe hij als boer is vastgelopen in de maalstroom van produceren, van graaiende hypotheekverstrekkers, van veeleisende veevoerleveranciers, van almaar strengere milieuregels, van zijn onvermogen sociale contacten aan te knopen en zijn peilloze eenzaamheid.

Martje160 ligt intussen dromerig te kauwen en laat zich niet in beweging brengen. Als Fabian Jansen haar met wat aandrang overeind probeert te krijgen, laat ze haar maalkop op het koele beton van de stalvloer zakken. Alsof ze wil zeggen: laat me nou maar.

Martje160 als tegenspeler

Acteur Fabian Jansen speelt de eenzame jonge boer in 'Maalkop'. Koe Martje160 is zijn tegenspeler. 'We vertrouwen elkaar, ze doet echt met me mee'.

Jansen: "Elke voorstelling is anders. We geven haar vlak voor de voorstelling vers kuilgras en als ze dat op heeft, komt ze altijd op mij af. Soms blijft ze een hele voorstelling staan, dan moet ik haar zelfs weleens wegduwen. Maar nu ging ze eigenlijk meteen liggen, voor het eerst. Ze had gelijk. Het was te warm."

© Reyer Boxem

Jansen speelde eerder André Hazes in de musical 'Hij gelooft in mij' en in films ('Mannenharten', 'Nena', 'Dorst'). Hij houdt van improviseren en dat is meegenomen als je met een koe op toneel staat - al is het een stalvloer. "Ik ben haar maatje. Ze gaat ook mee naar Goutum voor de tweede reeks voorstellingen en daarna gaat ze naar een zorgboerderij. Dat hebben we voor haar geregeld."

Hij repeteerde vijf weken samen met Martje160 op 'Maalkop'. "We leven inmiddels zeven weken samen. Ze staat 's ochtends op als ik in de stal kom en als ik wegga, begint ze te loeien. Tijdens de voorstelling let ik altijd op wat ze doet, daar speel ik dan op in. Je wordt elke keer weer uitgedaagd. Maar dat is het leukste wat er is met deze collega van 650 kilo. We vertrouwen elkaar, ze doet echt met me mee."

In Maalkop wordt het thema zelfdoding niet uitgesproken behandeld, de verwijzingen ernaar passeren haast terloops. "Dat is bewust gedaan. Het onderwerp blijft bedekt, we vinden dat de mensen best ontroerd mogen raken, ze mogen ook geschokt zijn, maar we willen het ook weer niet te zwaar maken."

Jansen heeft zelf geen boerenachtergrond. "Ik ben een gewone jongen uit Alphen aan den Rijn. Maar mijn schoonouders hebben een melkveebedrijf. Met hen praat ik veel over deze voorstelling."

De acteur krijgt reacties, vooral van boeren. "Het thema is voor veel mensen herkenbaar. Eenzaamheid, vooral ook bij jonge boeren, komt veel voor. Zelfdoding ook, maar dat wordt toch nog weggestopt. Een boer vraagt niet om hulp, die gaat niet naar de huisarts. Gisteren kwam er na afloop een man naar me toe. Hij omhelsde me zwijgend. Daarna zei hij alleen: 'Ik ben boer'. En toen liep hij weg, met tranen in zijn ogen."

'Maalkop' is nog tot en met 15 juli te zien in Goutum bij Leeuwarden, in een leegstaand melkveebedrijf aan de Wergeasterdyk 45. Er zijn middag- en avondvoorstellingen. Op 12 juli is er ook een nagesprek (na de avondvoorstelling). Meer informatie: www.peergroup.nl

Lees ook:

De Staat van de Boer: zo gaat het anno 2018 met de Nederlandse agrariër

Fipronil-eieren, het melkquotum, bijengif, mestfraude; het agrarisch bedrijf haalt de afgelopen jaren met grote regelmaat de kolommen van de krant, en vaak in negatieve zin. In de debatten die daarop volgen wordt vooral over de boer gesproken, niet mét hem. Volgens Trouw is het tijd die boer eens op te zoeken. Hoe gaat het anno 2018 met hen?

Het taboe op zelfdoding onder boeren lijkt groter te worden

Het is een veronachtzaamde bevolkingsgroep, de boeren, zegt Lizzy van Leeuwen. Vier jaar geleden publiceerde de cultureel antropologe een onderzoek over zelfdoding onder agrariërs. Media buitelden over elkaar heen. Maar daarna werd het stil.

En lees alle stukken die verschenen over de staat van de boer terug in ons dossier.

Deel dit artikel

Zelfdoding. Er zit nog altijd een taboe op dit onderwerp, al lijkt er iets te veranderen.

'Als je er ooit uit wilt stappen, neem dan dit’, had vader gezegd. ‘Gegarandeerd effectief.’

De jonge boer, gespeeld door Fabian Jansen

Tijdens de voorstelling let ik op wat Martje doet, daar speel ik op in

Fabian Jansen