Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Abdelkader Benali: Ik ben klaar met makkelijke romans, choqueer mij

Cultuur

Abdelkader Benali

Abdelkader Benali © Phil Nijhuis
Essay

Abdelkader Benali zag als juryvoorzitter van de Libris Literatuurprijs dat ‘moeilijke‘ boeken lastig te nomineren zijn.

Mag een moeilijke roman een grote literaire prijs winnen? In Engeland ontving in oktober de Ierse Anna Burns de Man Booker Prize voor haar roman ‘Milkman’. In The Observer formuleerden boekhandelaars en uitgevers de kritiek dat de jury met de bekroning van deze lastige roman de link met de ‘gewone’ lezers uit het oog verloren was.

Lees verder na de advertentie

Wat is een moeilijk boek? Een moeilijk boek is een boek waarvan je na een paar bladzijdes begint te twijfelen of je het einde wel haalt. Dat komt meestal omdat het boek zo afwijkt van wat we gewend zijn, dat het ons begint tegen te staan. Het boek verandert in een nemesis. Het wijst onze leesgeschiedenis af. “Lezer, je bent niet goed voorbereid op mij. Nu krijg je straf.”

Wat je als jury niet wilt, is dat lezers na een bekroning massaal afhaken

Beangstigend toegankelijk

De schrijver lijkt bewust hindernissen in het verhaal te hebben geplaatst die de lezer niet het verhaal in trekken, maar wegduwen. Een paar voorbeelden: het plot wordt niet chronologisch verteld, het perspectief verspringt constant, handelingen zijn psychologisch onverklaarbaar, de setting is op een ongedefinieerde locatie, de structuur gekunsteld, de motieven achter een handeling worden niet uitgelegd, het is niet duidelijk wie de held van het verhaal is, het is niet duidelijk of er een held ís. Toch kan een roman die op zo’n manier is geschreven veel leesplezier geven. Of zo’n roman ook voor een groot publiek is? Nee. Moeilijke romans spelen hoog spel om de lezer te verleiden mee te gaan in een nieuwe manier van kijken - de eerste schrijver die bewust een groot publiek wil bereiken moet ik nog tegenkomen. Er zijn veel mythen over schrijvers.

Geen enkele roman heeft recht op een literaire prijs omwille van zijn literaire structuur. Dan zouden alleen nog maar de professoren winnen; de geboren verhalenvertellers, de sjamanen, de reizigers, de playboys en de stuntpiloten zouden voorgoed buitenspel staan.

De meeste romans die ik als juryvoorzitter van de Libris Literatuurprijs 2017 las, waren geen moeilijke romans, maar zeer (soms beangstigend) toegankelijk, alle vorm van mogelijke weerstand ontbrak. Schrijf maar gewoon dan schrijf je al gek genoeg. Een jury moet in een gemiddeld boekenjaar bijna 200 romans lezen, dat is gigantisch veel. Over de te nomineren boeken moet een zekere consensus bestaan onder de juryleden. Moeilijke romans verzetten zich tegen consensus. De klok tikt, er moet besloten worden.

Choqueer ons maar

Dit jaar won Burns met haar moeilijke ‘Milkman’ toch de Man Booker Prize. Hoe was het deze experimentele roman gelukt om de harten van de jury te veroveren? Het hielp dat de voorzitter een filosoof is. Anthony Appiah is gewend om abstracte, taaie filosofische boeken te lezen, zo meldde hij zelf. Toch vereist het lef van een jury om een moeilijke roman te bekronen, het laatste wat je wil is dat lezers massaal afhaken. In 2003 won ik de Libris Literatuur Prijs met wat ik beschouw als mijn moeilijke roman; ‘De Langverwachte’, een polyfonisch en gefragmenteerd boek. Er gingen er meer dan 80.000 van over de toonbank. Wordt de aandacht op het moeilijke boek gevestigd dan raakt de lezer nieuwsgierig. Een prijs helpt.

Er zijn geen moeilijke boeken, alleen moeilijke lezers

Het is niet zo dat er geen markt is voor zulke boeken - van tijd tot tijd omarmt een kleine maar trouwe groep een moeilijke roman. Zo had de duistere, ongrijpbare kleine roman ‘De blinde uil’ van de obscure Sadegh Hadayat dit jaar een klein maar verrassend succes. Via de online leesclub Schwob die zich inzet voor onontdekte literaire parels, kwam deze Iraanse gothic-roman onder de aandacht van nieuwe lezers. Via de sociale media werd het geheim doorverteld, Schwob organiseerde drukbezochte leesclubs waarvan ik er een mocht leiden. Lezers van moeilijke romans hebben met elkaar gemeen dat ze klaar zijn met makkelijke romans. Choqueer ons maar, maak het ons niet makkelijk.

Er zijn geen moeilijke boeken, alleen moeilijke lezers. Wat is er mis in deze tijd van snelheidsovervloed aan een beetje inzet, geduld en focus - precies die eigenschappen die door het moeilijke boek worden beloond met intellectuele prikkels, diepe inzichten en dat fantastische gevoel dat alles op z’n plek valt in een onvergetelijke leeservaring. Bestaansrecht van de moeilijke roman zit ’m erin dat die de mainstreamschrijvers voedt met nieuwe ideeën en vormen; vroeg of laat komen die experimenten terecht in de gewone literatuur.

Een moeilijke roman schrijf je zonder dat je het zelf door hebt. Ineens is het er. En de lezer moet het er maar mee doen.

Lees ook:

Murat Isik wint de Librisprijs 2018

Met zijn roman ‘Wees onzichtbaar’, een ‘epos over de Bijlmer’, wint Isik de Librisprijs

Zware geestelijke kost is wat passé

De best beoordeelde religie- en filosofieboeken in de afgelopen jaren vallen op door hun toegankelijkheid. De invalshoek is veelal persoonlijk en praktisch.

Abdelkader Benali (1975) is schrijver. In 1996 debuteerde hij met Bruiloft aan Zee, in 2003 won hij de Libris Literatuur Prijs voor zijn roman De Langverwachte. Om de week schrijft hij voor Trouw een column. Lees ze hier.

Deel dit artikel

Wat je als jury niet wilt, is dat lezers na een bekroning massaal afhaken

Er zijn geen moeilijke boeken, alleen moeilijke lezers