Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

A. F. Th. van der Heijden: Het zou toch erg zijn als geen enkele schrijver zijn vingers aan MH17 durfde te branden?

Cultuur

Sander Becker

A. F. Th. van der Heijden © ANP Kippa
interview

Schrijver A. F. Th. van der Heijden zit veertig jaar in het vak. Hij is productiever dan ooit en werkt aan een reeks romans rond rampvlucht MH17. Vandaag verschijnt ‘Mooi doodliggen’, over een schijndode Russische journalist. Indirect gaat het boek ook over de zoon die Van der Heijden in 2010 verloor. ‘Tonio is nooit ver weg.’

Bij de meeste interviews sta je na een uurtje wel weer buiten. Zo niet bij A. F. Th. van der Heijden. In de rijzige bibliotheek in zijn woning in Amsterdam-Zuid onderhoudt hij je rustig drie à vier uur achtereen, waarbij zijn vrouw Mirjam heel attent het bier op tafel zet. Zijn ­oeuvre is wijdvertakt, meanderend en kolossaal, en zo praat hij ook. In een kort gesprek kun je nauwelijks iets kwijt, is zijn ervaring.

Lees verder na de advertentie

Sinds zijn zoon Tonio in 2010 op 21-jarige leeftijd bij een verkeersongeluk om het leven kwam, heeft hij maar weinig interviews gegeven. Hij was niet in de stemming. Liever trok hij zich terug en werkte hij als een bezetene om de pijn te doven. Maar nu zit hij veertig jaar in het schrijversvak. Vandaag verschijnt bovendien zijn nieuwe roman ‘Mooi doodliggen’, onderdeel van wat een reeks kritische boeken moet worden over de MH17-ramp en over de spanningen met Rusland. Alle reden om toch weer eens naar buiten te treden.

Collectieve rouw

Zijn uitgever vraagt hem inmiddels geregeld naar zijn ‘Russische bibliotheek’ in aanbouw. Die had hij nooit voorzien, maar het onderwerp drong zich simpelweg op. Toen de MH17 in de zomer van 2014 boven het oosten van Oekraïne werd neergeschoten, waarbij alle 298 inzittenden omkwamen, raakte dat bij Van der Heijden een snaar die niet meer ophield met trillen. “Ik was op dat moment volop bezig met de dood van Tonio. Mijn persoonlijke rouw paste in de collectieve rouw die Nederland beving. Daardoor ben ik op een heel natuurlijke manier over MH17 gaan schrijven, al binnen een paar weken na de ramp.”

Van der Heijden is nog extra geïnteresseerd in MH17 omdat zijn schoonvader Natan Rotenstreich in 1912 geboren werd in wat nu Oekraïne heet. Rotenstreich overleed binnen een week na de crash, op 101-jarige leeftijd. Ook vanwege deze connectie volgt de schrijver de ontwikkelingen in Oekraïne op de voet.

Poetin schildert hij af als een pathologische leugenaar met ‘rossig kuikenhaar’ en ‘sponzige puberale vettietjes’.

Wat hem daarbij steekt, is dat de pogingen om de MH17-daders te berechten tot dusver allemaal zijn gestrand doordat de Russen tegenwerken. In ‘Mooi doodliggen’ laat de schrijver het wél tot een veroordeling komen. Rusland levert de daders weliswaar niet aan Den Haag uit, maar sleept ze voor de eigen krijgsraad, waarna ze in een Siberisch strafkamp belanden. “In een roman kun je de werkelijkheid naar je hand zetten”, licht Van der Heijden toe. “Dat geeft een zekere genoegdoening. Mijn wens was – misschien heel kinderlijk – om de zaak in fictie op te lossen. En om de lezers aan het denken te zetten. Misschien verandert er dan echt iets, wie weet zelfs met een veroordeling tot gevolg.”

In zijn nieuwe boek deelt Van der Heijden flinke porren uit aan president Poetin. Om te beginnen laat hij zijn personages de Russische heerser steevast aanduiden als ‘President Tsaar’. Verder schildert hij hem af als een pathologische leugenaar met ‘rossig kuikenhaar’ en ‘sponzige puberale vettietjes’. Bang voor represailles is de schrijver niet, want zijn boek komt in Rusland toch niet door de censuur.

Hoofdpersoon in de roman is de Russische journalist Grigori Moerasjko, die vanwege zijn kritische artikelen wordt bedreigd. Hij vlucht naar Oekraïne, waar de bedreigingen gewoon doorgaan. De Oekraïense geheime dienst stelt daarom voor om een schijnaanslag op hem uit te voeren en de Russen zo een lesje te leren. Maar het loopt faliekant mis. Moerajsko eindigt verguisd en door iedereen verlaten – zelfs door zijn vrouw.

Het verhaal is gebaseerd op de waargebeurde geschiedenis van journalist Arkadi Babtsjenko, die een dag lang schijndood was. Van der Heijden raakte zo door de bizarre affaire geprikkeld dat hij de 365 pagina’s in nauwelijks vier maanden uit zijn elektrische typemachine rammelde. Met merkbaar genoegen heeft hij zich uitgeleefd op de nepaanslag, rijkelijk besprenkeld met varkensbloed, en op de gekwelde nacht die de journalist in een mortuarium doorbrengt. Ondertussen zijn de literaire verwijzingen naar Romeo en de noodlottige schijndood van Julia niet van de lucht.

MX17

En dan te bedenken dat ‘Mooi doodliggen’ nog maar een voorafje is, een ‘prequel’, zoals Van der Heijden het noemt. Zijn grote hoofdwerk over MH17 volgt pas later. Dat wordt de roman ‘MX17’, vertelt hij, waarbij de X staat voor de fictie die de schrijver heeft toegevoegd. Het boek zal in twee kloeke delen verschijnen, waarschijnlijk volgend jaar, want dan is het vijf jaar geleden dat de ramp plaatsvond. Fragmenten uit het nog onvoltooide boek werden eerder gepubliceerd als feuilleton in NRC en in het niet in de handel verkrijgbare boekje ‘President Tsaar op Obama Beach’ (2016).

De held uit ‘MX17’, Natan Haandrikman, speelt ook een prominente rol in het vandaag verschenen ‘Mooi doodliggen’. Het is een Nederlandse oorlogsfotograaf en journalist die bij de vliegramp zijn beide ouders verloor. Hij trekt naar Oekraïne om de lichamen van zijn vader en moeder terug te vinden en om de toedracht van het drama te onderzoeken. Van der Heijden heeft het personage gemodelleerd naar zijn eigen zoon, die in zijn schrijverswerk ‘nooit ver weg’ is. “In de roman is Natan Haandrikman 26 jaar, precies even oud als Tonio zou zijn geweest op het moment van de ramp. En net als Tonio is hij fotograaf. Door een op Tonio gelijkende figuur te creëren kon ik mijn zoon nog wat langer laten leven.”

© Mark Kohn

Dit procedé van literaire levensverlenging roept herinneringen op aan wat de schrijver in 2011 deed in zijn veelgeprezen requiemroman ‘Tonio’. Daarin reconstrueerde hij Tonio’s laatste uren en dagen, en eigenlijk ook de rest van zijn bestaan – een monumentaal eerbetoon én een manier om zijn zoon ‘levend te houden’.

In ‘MX17’ keert hij de rouw gruwelijk om, legt de schrijver uit. Waar hij en zijn vrouw in ‘Tonio’ rouwen om hun zoon, is het in ‘MX17’ de zoon die rouwt om zijn ouders. Van der Heijden schrijft in ‘MX17’ dus in feite over zijn eigen dood en over die van zijn vrouw, bezien door de ogen van zijn zoon. “Het wordt in zekere zin mijn necrologie”, aldus Van der Heijden, “te meer omdat de dode vader in het boek ook een bekend schrijver was.”

Mondkapje

De ‘Russische’ boeken zitten hoogst geconstrueerd in elkaar en hangen labyrintisch met elkaar samen, zoals gebruikelijk bij Van der Heijden. Zijn eigen leven en de actualiteit lopen in zijn oeuvre vaak onontwarbaar in elkaar over. Denk aan de cyclus ‘De tandeloze tijd’, waarin hij in verschillende delen praktisch zijn hele familie portretteert. Daarbij vertekent Van der Heijden de actualiteit vaak op subtiele wijze. Een goed voorbeeld is het omstreden mondkapje dat een enkel MH17-slachtoffer op zijn gezicht zou hebben gehad. In ‘Mooi doodliggen’ doet een pro-Russische rebel zo’n kapje om bij een dode, om verwarring te zaaien over de toedracht van de ramp. Is Van der Heijden niet bang voor de kritiek dat hij de chaos met zo’n verzinsel alleen maar vergroot? Nee, zegt hij. Nederlandse lezers zijn slim genoeg om te beseffen dat het fictie betreft.

Hij heeft wel even getwijfeld of hij het nabestaanden kon aandoen om over de ramp te schrijven. Zouden ze hem niet verwijten dat hij commercie bedreef over de rug van de doden? Maar dat verwacht hij niet, omdat hij het respectvol heeft aangepakt en omdat zijn hoofdpersoon de rouw van de nabestaanden deelt. ‘MX17’ wordt ‘een monument van taal ter ere van de doden’, belooft hij. “Ik vind sowieso dat je overal over moet kunnen schrijven”, vervolgt hij. “Het zou toch erg zijn als geen enkele schrijver zijn vingers aan MH17 durfde te branden?”

Misschien zijn lezers hem straks juist wel dankbaar, net als na ‘Tonio’. Toen kreeg hij postzakken vol brieven van mensen die zich hadden herkend in zijn rouw. Het is net of je over óns vertelt, schreven ze.

Keerpunt

‘Tonio’ was een keerpunt in zijn schrijverschap, zegt Van der Heijden, veertig jaar overziend. Hij heeft de indruk dat hij door het drama iets ‘grimmiger’ is gaan schrijven, al kan dat ook ‘wensdenken’ zijn. In elk geval had hij vóór Tonio’s dood een veel socialer leven. “Ik ben daarna een stuk harder gaan werken, bij wijze van pijnstiller. Toen ‘Tonio’ af was, besefte ik dat ik nooit meer iets anders zou willen dan in dit hoge tempo schrijven. Ik wilde mijn oude droom waarmaken om aan verschillende projecten tegelijk bezig te zijn. Dat ben ik sindsdien blijven doen. Ik ben de afgelopen acht jaar pas bezig zoals ik dat aan het begin van mijn carrière in gedachten had, in feite dankzij Tonio’s dood, hoe wrang dat ook klinkt.”

Op Van der Heijdens schrijfzolder is het momenteel oogsttijd. Er liggen tal van vergevorderde typoscripten die hij in korte tijd kan voltooien. Het is een heerlijk gevoel dat hij zo productief is, maar hij zal er nooit over opscheppen. “Marcel Proust deed dat wel. Die zei met kinderlijke trots tegen zijn huishoudster: ‘Kijk eens hoeveel ik vandaag al heb geschreven!’ Ik probeer het meer te relativeren, bijvoorbeeld door met zelfspot te zeggen dat ik een onverbeterlijke megalomaan ben die altijd maar weer probeert om boven zichzelf uit te scheppen. Je moet jezelf af en toe een beetje ironiseren.”

Andersom ergert hij zich wel aan mensen die maar blijven klagen over de dikte van zijn boeken. Ze zijn gewoon jaloers, denkt hij wel­eens. Vaak zijn het mensen die zijn werk niet eens hebben gelezen of die zich vastklampen aan clichématige idealen als ‘uitgebeend’ of ‘economisch’ schrijven. “Ik schrijf óók economisch: geen woord te veel”, verzekert hij. Echt, die spreekwoordelijke honderd overbodige pagina’s heeft hij voor publicatie allang geschrapt.

Trouwens, hij kan wel degelijk kort schrijven. Neem ‘De Sandwich’, ‘De Slag op de Blauwbrug’ of ‘Weerborstels’. “Maar ik heb een imagoprobleem. Als ik een dik boek schrijf, zeggen ze: ‘Veel te dik’. En als ik een dun boek publiceer, zeggen ze: ‘Ja, dat is maar een tussendoortje, het wachten is toch op de grote roman.’ Dan ben je toch uitgeluld?”

Maar goed, hij denkt nu eenmaal het liefst in grote projecten en cycli. Dat bewondert hij ook in andere schrijvers. Neem Proust of Joyce, de grootsten van de vorige eeuw, en niet toevallig scheppers van omvangrijke werken. “Ik wil graag verdwalen in het gangenstelsel van een oeuvre”, zegt Van der Heijden. Daarom heeft hij van meet af aan geprobeerd om veel en divers te schrijven. Maar nu hij een eind op streek is, moet hij toch concluderen dat er uiteindelijk maar één oeuvre met één karakter overblijft. “Hoe je het ook wendt of keert, je romans komen uit één pennenkoker. In feite heb ik altijd aan hetzelfde boek gewerkt.”

Lees ook:

A.F.Th. van der Heijden wint Libris-prijs met ‘Tonio’

De schrijver A.F.Th. van der Heijden heeft met zijn boek ‘Tonio’de Libris Literatuur Prijs gewonnen. 

Schrijfster Mirjam Rotenstreich: ‘Ik ben met de dood opgegroeid’

Mirjam Rotenstreich (Amsterdam, 1959) is schrijfster. Ze is getrouwd met A.F. Th. van der Heijden. Hun zoon, Tonio, overleed op Eerste Pinksterdag 2010 aan de gevolgen van een verkeersongeluk.

Deel dit artikel

Poetin schildert hij af als een pathologische leugenaar met ‘rossig kuikenhaar’ en ‘sponzige puberale vettietjes’.