Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

2015: Mondriaan mag nu op een theedoek

Cultuur

Sandra Kooke

Piet Mondriaan -'Duin I' (1909) © GEMEENTEMUSEUM DEN HAAG

Zeventig jaar na de dood van een kunstenaar vervallen de rechten van de erfgenamen. Het werk van een kunstenaar als Mondriaan mag daarom vanaf vandaag vrij worden gebruikt. Of toch niet?

De schilderijen van Van Gogh en Vermeer staan op koektrommels, dienbladen, schriftjes enzovoorts. Maar de werken van Piet Mondriaan zie je nooit terug op aardewerk, textiel of papier. Vreemd, want de geometrische patronen die Mondriaan schiep, lenen zich uitstekend voor een lijn in tafellakens, theedoeken en mokken.

Maar dit jaar zouden deze toepassingen van zijn werk wel eens te krijgen kunnen zijn. Want vanaf vandaag is het werk van Piet Mondriaan rechtenvrij. Op 1 februari 2014 was hij zeventig jaar dood, het jaar erna vervalt het copyright van de erven.

In het geval van Mondriaan gaat dat om veel geld. De redactie van Trouw heeft dat tien jaar geleden op pijnlijke wijze aan den lijve ondervonden. In 2005 organiseerde de kunstredactie de verkiezing van het mooiste schilderij van Nederland. Om mensen op gedachten te brengen en tot stemmen te bewegen, stonden er twee keer per week interviews in de krant met bekende Nederlanders die vijf van hun meest geliefde werken noemden. En steevast zat daar een Mondriaan bij, meestal de Victory Boogie Woogie.

De krant was geabonneerd op Pictoright, de Nederlandse organisatie die de auteursrechten van kunstenaars uit de hele wereld behartigt. We dachten daarom zonder problemen de gekozen werken van Mondriaan te kunnen afbeelden.

Dat werd een pijnlijke les. Na enige tijd volgde uit de Verenigde Staten een mail van the Mondrian Trust, de organisatie die de rechten namens de erven van Mondriaan beheert. Er volgde een rekening van duizenden euro's en een verbod op verdere publicatie van Mondriaanwerken.

Pas na lang aandringen, mocht Trouw weer afbeeldingen van Mondriaans publiceren. Maar voor elk verder gebruik van Mondriaans werk werden wel honderden euro's per keer gevraagd plus een uitgebreid eisenpakket voor het fotobijschrift. Zo moest de naam Mondriaan veramerikaniseerd worden tot Mondrian, zelfs als de werken uit zijn Nederlandse periode stamden.

Lees verder na de advertentie

Foto met kind in buggy
De serie werd zo te duur. Gelukkig was er een eenvoudige, doch weinig elegante manier om onder het copyright uit te komen: we publiceerden een foto van een mevrouw die naar de 'Victory Boogie Woogie' keek. Ze had een kind in een buggy bij zich. Op de redactie spreken we daarom ook wel van de 'Victory Buggy Wuggy'. Het Gemeentemuseum in Den Haag laat op zijn website een vrouw met lange haren half voor 'Victory Boogie Woogie' poseren.

Die rekening van duizenden euro's hebben we niet betaald; en we hebben er niets meer over gehoord. Maar het statement was duidelijk: Mondriaan kun je je niet ongestraft toe-eigenen. En daar had the Mondrian Trust op zich natuurlijk gelijk in. Al waren de bedragen die we voor een Mondriaan moesten betalen vele malen hoger dan die voor andere kunstenaars.

De erven van andere kunstenaars vonden publiciteit vaak fijn en boden de foto's van het werk gratis aan. Bij The Mondrian Trust werd het dus een langdurige en kostbare toestand.

Maar nu is Mondriaan zeventig jaar dood. En in principe vervallen op de eerste dag na het jaar waarin de kunstenaar zeventig jaar dood is - 1 januari 2015 in dit geval - de rechten van de erven. Toch?

"Het ligt iets ingewikkelder", legt Job Hengeveld, advocaat gespecialiseerd in intellectueel eigendomsrecht, uit. "De 70-jaarstermijn is onder meer gebaseerd op de Berner conventie. Daar zijn 168 landen bij aangesloten, waaronder Nederland. Daarnaast zijn er nog andere verdragen en aanpassingen daarop die wereldwijd voor een lappendeken van afspraken hebben gezorgd. Onder andere op aandringen van de Verenigde Staten in de Uruguay-ronde van de General Agreement on Tariffs and Trade (GATT). De VS hebben nu de regeling dat alles dat voor 1923 is gemaakt tot het publieke domein behoort en dus rechtenvrij is, maar voor alles daarna hanteren ze een termijn van 95 jaar vanaf het moment dat het voor het eerst in Europa als werk van die kunstenaar gepubliceerd is."

Dat komt overeen met wat de vertegenwoordigster van The Mondrian Trust, Hilary Richardson, ons mailt. Niet elk werk van Mondriaan is rechtenvrij in de Verenigde Staten. Op de werken die tussen 1923 en 1978 voor het eerst in Europa zijn gepubliceerd, zit copyright. Daar moet Trouw rekening mee houden.

De 'Victory Buggy Wuggy' © GEMEENTEMUSEUM DEN HAAG

Krant wel, site niet
Maar wij zijn toch een Nederlandse krant? Wij kunnen ons toch houden aan de Nederlandse termijn van zeventig jaar? Ja, wel voor de krant, maar niet voor de site, laat Richardson ons weten. Want Amerikanen zouden de site van Trouw kunnen vinden. En dan zouden de rechten van Mondriaans erven worden geschonden. Er volgt een intensieve mailwisseling waarin Richardson meldt welke werken op internet mogen en welke niet.

'Duin II' niet, maar 'Duin I' wel. Niet de 'Chrysant' uit het Guggenheim Museum, maar een vergelijkbaar werk uit het Stedelijk Museum wel. Wel 'Avond; de rode boom', maar niet 'De grijze boom' en 'Bloeiende appelboom'. Dat zijn drie werken die je als een serie zou kunnen beschouwen.

Gelukkig, 'Victory Boogie Woogie' is rechtenvrij. En dat scheelt veel geld. Als we op 31 december een afbeelding van circa 10 bij 15 centimeter hadden geplaatst van de 'Victory Boogie Woogie' - in de krant en op de site - had dat 435 dollar (350 euro) gekost, meldt Richardson. Nu betalen we niets. U kunt zelf uitrekenen hoe duur deze pagina's waren geweest als we er vorig jaar mee waren gekomen.

De indruk kan nu ontstaan dat erven van kunstenaars die geld vragen voor publicatie goedwillende kunstliefhebbers een poot uitdraaien. Maar dat is te simpel gedacht, zegt Job Hengeveld.

"Erfgenamen van kunstenaars investeren de inkomsten vaak in het beheer van de werken, in restauraties, de zoektocht naar onbekende werken, en het uitgeven van boeken over de kunstenaar. Zeker als familieleden de erven zijn, zijn ze zeer betrokken bij het werk van bijvoorbeeld hun grootvader. En natuurlijk zit er een deel salaris bij voor degenen die de belangen behartigen. Daar worden gezinnen van gevoed. Het is dus een grote verandering als de rechten aflopen."

Maar de meeste erfgenamen zijn er meer op gespitst dat er netjes wordt omgesprongen met het oeuvre van de kunstenaar - juiste vermelding van naam en jaartal bijvoorbeeld en geen commercieel misbruik - dan dat ze geld willen verdienen.

'Avond; de rode boom' (1908-1910) © GEMEENTEMUSEUM DEN HAAG

Sander van de Wiel, manager individuele auteursrechten, werkt bij Pictoright veel samen met erfgenamen die hun belangen door Pictoright laten behartigen. Pictoright vertegenwoordigt zo'n 80.000 kunstenaars wereldwijd.

"The Mondrian Trust hanteert hogere tarieven dan wij gewend zijn. Als je in 2014 een foto van een Kandinsky had willen afbeelden, had dat maar een paar tientjes gekost. Zelfs voor het maken van een poster zouden de tarieven redelijk zijn." Om die reden maakt Van de Wiel nooit mee dat het vervallen van de rechten een hausse aan boeken, tentoonstellingen of merchandising teweeg brengt.

Hoe zou dat nu met Mondriaan zijn? Het Gemeentemuseum in Den Haag is hét expertisecentrum van de wereld op het gebied van Mondriaan. Voor hen is het wegvallen van de rechten op Mondriaan best een belangrijk moment, zegt directeur Benno Tempel.

"Als openbare kunstinstelling willen wij zoveel mogelijk met het publiek delen. Wij zijn daarom gebaat bij zo min mogelijk kosten. Omdat wij zo intensief met Mondriaan te maken hebben, is het voor ons van belang dat Mondriaan nu rechtenvrij is. Tot op dit moment zijn de kosten soms te hoog om iets aan te durven."

Plannen voor die theedoekenlijn of andere merchandising heeft het Gemeentemuseum echter nog niet. Ook het Stedelijk Museum laat weten dat dat er in de toekomst vast van gaat komen, maar voorlopig nog niet.

Wel komt dit jaar het boek op de markt dat conservator Hans Janssen van het Gemeentemuseum schreef over Mondriaan. Een boek over zijn leven en zijn werk, dat volgens Tempel een nieuw licht op de man laat schijnen. "Hij was veel moderner dan we denken. Zo zat hij in New York vaak in de enige jazzclub waar blank en zwart samenkwamen."

Als het boek een jaar eerder was verschenen was het een ander boek geworden, zegt Tempel. "Met minder of andere afbeeldingen. En nu kunnen we veel taaledities brengen. Dat was anders te veel in de papieren gelopen en had uitgevers afgeschrikt."

Nederlands staatsburger
En houdt het Gemeentemuseum dan nog rekening met welke werken volgens Amerikaans recht vrij komen en welke niet? "Welnee", zegt Tempel. "Mondriaan was een Nederlands staatsburger. Daar is de Nederlandse wet op van toepassing en die stelt dat de rechten na zeventig jaar vrijvallen. Punt uit. Wij hebben kortgeleden contact gehad met de erven. De familie was er helder over: 'de rechten komen vrij. Laten we gaan samenwerken om het werk van Mondriaan recht te doen'."

Twee verschillende opvattingen over dit vraagstuk. Hoe moet dit verder? Advocaat Job Hengeveld: "Het oeuvre van Mondriaan lijkt nu juridisch gezien uit elkaar te worden getrokken. Als het tot een botsing komt, zal de rechter er een uitspraak over moeten doen."

Deel dit artikel