Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

'Winter' is een wonderlijk, meeslepend boek en brengt je op nieuwe gedachten

Cultuur

Rob Schouten

Ali Smith © @Antonio Olmos
boekrecensie

In ‘Winter’, het tweede deel van haar seizoenenkwartet, schrijft Ali Smith over de brexit en Grenfell Tower, maar ook over ons hyperbewustzijn

Natuurvorser Art schrijft een blog over de natuur waarin hij beweert op een ‘milde winterdag in oktober’ ergens met de auto naar een stukje natuur te zijn gereden. Maar het was geen milde oktoberdag en hij heeft geen rijbewijs. “Dat is om mensen te helpen zichzelf binnen de tekst te plaatsen, zegt hij.” Maar zijn vriendin wil geen fake-blogs, zij wil iets echts, geen publieksvriendelijk verzinsel. “Iets echts? zegt hij. Zomaar iets echts, zegt ze.”

Lees verder na de advertentie

Maar wat is zomaar iets echts? Voor de Britse auteur Ali Smith kan echtheid ook echt van alles zijn, groot wereldnieuws maar ook een minuscuul detail, realiteit maar ook hersenspinsels, dromen. En zo schrijft zij ook.

Arts moeder, Sophia, bekent op de eerste pagina’s dat ze liever in romantische kwaliteitsfictie zou zitten met troostende feelgood-momenten, maar dan ben je bij Smith aan het verkeerde adres.

Smiths literatuur hangt van introspectie, impulsen en indrukken in zekere zin als los zand aan elkaar. Je hebt als lezer soms flinke moeite om haar te volgen maar als je eenmaal doorhebt waar ze op uit is, namelijk schrijven zonder rangorde en hiërarchie, als het ware concentrisch, in cirkels die niets uitsluiten, verzeil je in een wonderlijke, eigen wereld die met niets valt te vergelijken. Ergens in dit boek wordt van de astronoom Kepler die behalve sterren ook sneeuwvlokken bestudeerde, gezegd: ‘hij was een man die aandacht besteedde aan dingen dichtbij én aan dingen veraf.’ Zo doet ook Ali Smith het.

Hedendaagse mythes over oerervaringen

Je zou haar werk experimenteel kunnen noemen, waarbij het ene niet onder doet voor het ander en waarin de voorkeuren en keuzes van onze beschaving geen rol spelen; daarmee schept ze een soort nieuwe, hedendaagse mythes over oerervaringen: over veiligheid, angst, ambitie, verzet.

Cirkelden die in haar vorige roman ‘Herfst’ om een stokoude, stervende man en zijn jonge vrouwelijke discipel, in ‘Winter’ roept Smith een familie tot leven die in Cornwall Kerst en Oudjaar viert, feesten van ommekeer en nieuw begin. Sophia is een zakenvrouw, haar tegengestelde zus Iris een politiek activiste, zoon Art houdt zich bezig met ‘Art in Nature’ en wordt in plaats van door zijn ruzieachtige vriendin Charlotte vergezeld door het meisje Lux, opgepikt bij een bushalte waar ze de menukaart van een fastfoodketen bestudeerde. Wonderlijk en tegenstrijdig maar niettemin in een en dezelfde context geplaatst vormt dit kwartet in zekere zin een proeftuin van de wereld met al zijn contrasten en ongerijmdheden, liefde en oorlog.

Naast innerlijke gedachten en sur­re­a­lis­ti­sche obsessies van de personages speelt de actualiteit een grote rol in ‘Winter’

Ik zie Ali Smith als een hedendaagse opvolgster van Virginia Woolf, zij het dat haar hoofdpersonen veel wilder zijn en vreemder associëren - Sophia bijvoorbeeld ziet een los hoofd naast zich zweven waar ze voor moet zorgen, Art voelt dat in de woonkamer een rotsblok boven het gezelschap hangt. Bovendien spelen naast innerlijke gedachten en surrealistische obsessies van de personages de actualiteit en het nieuws een grote rol in ‘Winter’, als decor maar vooral ook als slijpsteen van de karakters: ‘Winter’ gaat ook over de brexit, over de brand in de Grenfell tower, over racisme, over bootvluchtelingen, en in het algemeen over protest tegen heersende machten. Maar ook over het hyperbewustzijn van onze tijd, de openbaarheid van alles: “Godallemachtig. Het is echt waardeloos om in een tijd te leven waarin zelfs je dromen post-postmodern megabewust moeten zijn”, verzucht Art (genoemd naar Koning Arthur trouwens, ook die mythen spelen een rol, naast de verhalen van Dickens en Shakespeare) ergens.

Ali Smith schrijft geen samenhangende geschiedenissen, eerder weeft ze een soort patronen waarin van alles en nog wat kan opduiken: woedende herinneringen, egoïstische zelfingenomenheid, maatschappelijk protest maar ook verbondenheid met de oergrond, ‘een handvol die in zijn eigen tempo ademt, langzaam en meditatief en volkomen zichzelf ondanks alle woede en rotting, de aarde zelf, om (..) eraan te herinneren dat die verstilt tot hard en bevroren wanneer de temperaturen dalen en weer ontdooit tot flexibel wanneer ze stijgen. Dat is wat winter is: een oefening in je herinneren hoe je jezelf moet verstillen en dan hoe je weer flexibel tot leven moet komen.’ Dat is een rake omschrijving van dit wonderlijke, meeslepende boek dat je op heel andere gedachten brengt dan je voorafgaand aan het lezen had.

De beste Britse auteur

Tweehonderd academici, critici en auteurs wezen de Schotse schrijver Ali Smith afgelopen april aan als de beste onder de Britse en Ierse schrijvers van nu. Na haar volgden Hilary Mantel, Zadie Smith, Kazuo Ishiguro en Eimar McBride in de top vijf, door The Times ironisch de ‘new Elizabethans’ gedoopt. De hier nog niet heel bekende Smith schreef acht romans en zes verhalenbundels, experimentele fictie, maar ook speels en toegankelijk, volgens de critici.

De 55-jarige Smith groeide op in het Schotse Inverness als jongste dochter van een Ierse moeder en Engelse vader. Als kind was ze meer van de films dan van het lezen, vertelde ze in een interview in The Paris Review. Er waren geen boeken in huis maar er waren op zondagavond wel films te zien in de stad, en ze bekeek de Franse en Duitse films van toen, van Jacques Rivette, Truffaut, Tati, Margaretha von Trotta.

Ze studeerde Engels in Cambridge, en begon een carrière als wetenschapper tot ze tijdens het schrijven van haar proefschrift, na de dood van haar moeder, geveld werd door het vermoeidheidssyndroom. Ze heeft dan al de nodige toneelstukken op haar naam staan, die ze schreef voor haar vriendin Sarah Wood, regisseur in Cambridge.

In 1995 debuteerde Smith met de verhalenbundel: ‘Free Love and other stories’. Haar nieuwe roman ‘Winter’ is het tweede deel in een ‘seizoenenkwartet’ en genomineerd voor de Orwell Prize, een belangrijke Britse prijs voor ‘politiek schrijven’. Het is voor het eerst in tien jaar dat een roman kans maakt op deze prijs.

Ali Smith

Winter

Vert. Karina van Santen, Martine Vossmaer. Prometheus; 306 blz. € 19,99

Oordeel

Wonderlijk, meeslepend boek dat je op nieuwe gedachten brengt

Lees ook:

Kabbala blijkt nog altijd een mannelijk onderonsje te zijn

Marcus van Loopik (1950) is grafisch kunstenaar en als theoloog gespecialiseerd in de judaica. Hij promoveerde begin jaren negentig aan de VU op het messianisme in de joodse liturgie; een recentere titel van zijn hand is 'Balk en splinter' (2011), waarin hij laat zien hoe de Bergrede ingebed ligt in het rabbijnse gedachtengoed uit Jezus' tijd. Van Loopik is sinds maart 2017 lid van de liberaal joodse gemeente in Rotterdam.

Deel dit artikel

Naast innerlijke gedachten en sur­re­a­lis­ti­sche obsessies van de personages speelt de actualiteit een grote rol in ‘Winter’