Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

'We moeten zachter worden'

cultuur

Sandra Kooke

Tijdens de repetities van 'Onderworpen' door NTGent. © RV
Interview

In 2015 beschreef Michel Houellebecq de aantrekkingskracht van de islam in 'Onderworpen'. De regisseurs die het boek voor theater bewerkten, vielen beiden van hun - verschillende - geloof.

Als zondag de eerste ronde van de Franse verkiezingen wordt gehouden, gaat bij theatergezelschap NTGent de voorstelling 'Onderworpen' naar het gelijknamige boek van Michel Houellebecq in première. In dat boek voorspelt de Franse schrijver dat de Moslimbroederschap de verkiezingen gaat winnen. "Dat is zo geweldig van Houellebecq", zegt regisseur Johan Simons. "Hij zit altijd boven op de tijdgeest. Dit boek kwam uit op de dag van de aanslag op Charlie Hebdo en nu loopt de voorstelling over zijn boek weer parallel aan de verkiezingen."

Lees verder na de advertentie

Dat gevoel voor de polsslag van de tijd is een van de redenen waarom Simons al voor de vijfde keer een boek van het Franse enfant terrible naar het toneel vertaalt. Deze keer zijn het zelfs twee boeken. Want NTGent herneemt 'Platform' en koppelt 'Onderworpen' daaraan vast. 'Onderworpen' speelt op de puinhopen die 'Platform', heeft achtergelaten: de restanten van een toeristisch strandoord in Thailand na een bomaanslag van moslimfundamentalisten.

Tekst loopt door onder afbeelding

Johan Simons. © EPA

Speelde de moslimterreur zich in dat boek nog ver van Europa af, met Onderworpen zijn we terug in Frankrijk, waar het Front National van Marine Le Pen de verkiezingen dreigt te winnen. De andere politieke partijen weten dat te voorkomen door achter de tweede partij van het land te gaan staan, de gematigd ogende Moslimbroederschap. Vervolgens beschrijft Houellebecq de geruisloze islamisering van Frankrijk. Zonder geweld geeft Frankrijk zich over. Ook de universiteitsdocent François, een eenzame, verstokte atheïst, gaat overstag. Niet alleen om zijn baantje te kunnen behouden, maar ook omdat de islam zo zijn aantrekkelijke, zij het conservatieve, kanten heeft tegenover het materiële, ideeënarme Westen.

In de voorstelling klinkt het prachtige voorspel van 'Erbarme dich' uit de Matthäus Passion van Bach. Maar dan begint de alt te zingen, in het Arabisch. Niet God, maar Allah wordt aangeroepen. Het is maar een kleine ingreep, het klinkt even mooi als het christelijke origineel. En het blijkt heel geschikt om het vrijdagse reinigingsritueel van moslims op uit te voeren.

Tijdens de eerste doorloop, een kleine week geleden, zit Johan Simons ingespannen te kijken hoe de acteurs te werk gaan. Regelmatig klinkt zijn gulle lach, af en toe is het spel vet absurdistisch.

Tekst loopt door onder afbeelding

Chokri Ben Chikha © RV

Toch blijkt na afloop dat 'Onderworpen' een serieuze zaak is voor de regisseur. Simons (70) maakt het samen met Chokri Ben Chikha (48), Belg van Algerijnse afkomst en artistiek leider van het Gentse collectief Action Zoo Humain. Twee van hun geloof gevallen mannen, de een van het christelijke, de ander van het islamitische. Simons, in joggingbroek en op sneakers, mag dan de wereldberoemde regisseur en vanzelfsprekende vaderfiguur van het Gentse gezelschap zijn, Ben Chikha met zijn rastaharen is tegen hem opgewassen. Ze zijn het lang niet altijd met elkaar eens over Onderworpen. Maar dat vinden ze juist interessant. Simons: "Houellebecq legt een kristal op tafel en die spat uiteen. En dan kun je de verbanden gaan zoeken. Iedereen leest iets anders in zijn boeken. Dat is het geniale, al die verschillende invalshoeken die hij toont."

Wie bedacht dat het tijd werd om Onderworpen voor toneel te bewerken?

Ben Chikha: "Dat was Johan. Dat hij mij erbij vroeg, kwam als een geschenk uit de hemel. Ik vond Houellebecq vroeger, als ik hem op tv zag, maar een aansteller, een provocateur. Maar toen ik zijn boek 'Elementaire deeltjes' had gelezen, was ik om."

Wat betekenen vrijheid, gelijkheid en broederschap?

Simons: "Ik ken Houellebecq inmiddels persoonlijk. Ik vind dat men zijn boeken verkeerd leest. Hij is niet cynisch, zoals veel mensen denken, maar romantisch. Hij zoekt naar warmte. Nee, het gaat zijn personages niet alleen om neuken. Dat is veel te plat. In veel van zijn boeken vinden mensen de liefde van hun leven en gaat het daarna toch mis, door kanker of een aanslag."

Ben Chikha: "Ik plaats hem in de Franse traditie van het absurdisme. Denk aan Louis de Funès. Ik vind dat Houellebecq en die discussie over religie veel te ernstig worden genomen. Onderworpen is grimmig, maar ook absurdistisch. Absurdisme is een goede manier om dingen bespreekbaar te maken." Simons: "Het leven is ook absurd. Houellebecqs visionaire toekomstbeeld maakt het nog absurder. Maar door de aanslagen is iedereen verkrampt geraakt. Vandaar ook de felle reacties op het boek."

Wat sprak jullie aan in dit boek?

Simons: "Theater is voor mij een uiting van het hier en nu. Dat is precies waar het werk van Houellebecq over gaat." Ben Chikha: "Europa zit in een transitieperiode. Houellebecq voelt dat goed aan. Dan worstel je met een verlies. Het is dezelfde situatie als waar ik doorheen ging toen ik de hele islam overboord gooide: wat komt ervoor in de plaats? Europa moet zich hervinden. Daarbij kan de islam helpen, want dat geloof dwingt mensen tot nadenken over wat onze Europese waarden eigenlijk waard zijn. Wat betekenen vrijheid, gelijkheid en broederschap? We hebben die woorden misbruikt voor het neo-liberale discours, voor platte commercie. Nu moeten we ons opnieuw uitvinden." Simons: "Houellebecq legt de vinger op de zere plek. De kreet die hij uit, is: 'we moeten zachter worden'."

Moeten we dat doen door het gezin weer als hoeksteen van de samenleving te nemen, zoals in Onderworpen gebeurt?

"Ja, maar is dat serieus te nemen?", vraagt Simons zich af. "Houellebecq zit zelf ook vol onmacht, hè. Maar toch. François kijkt naar alle flats om zich heen in Parijs, en ziet dat daar alleen singles wonen. Er zijn steden waar de helft van de mensen alleen woont."

In 'Onderworpen' blijkt de grote aantrekkingskracht van de islam op de eenzame François. Al draagt op straat geen vrouw meer een rok, al moeten docenten verplicht moslim worden en worden de universiteiten gefinancierd vanuit Saoedi-Arabië, het antwoord van de islam op levensvragen, de spiritualiteit en de geborgenheid die het te bieden heeft, is een aantrekkelijk perspectief.

Beide regisseurs zijn absoluut ongelovig en vóór een seculiere samenleving. Simons en Ben Chikha zeggen het telkens weer. Maar toch begrijpen ze wel dat dat de seculiere wereld ontoereikend is voor de mens; dat François daarom in Onderworpen kiest voor de islam. Simons: "De grote straffe Gods is voor mij dat hij niet bestaat. De kracht van godsdienst − van de islam, van het christendom − is juist dat ze betogen dat er iets groters is. François gelooft niet helemaal. Maar hij kiest voor de geborgenheid van het geloof, weg van het pure materialisme."

Als Europa zich niet opnieuw kan uitvinden, maar teruggaat naar de klompen en andere conservatieve symbolen van mensen als Wilders en Le Pen, dan zie ik dat als zelfmoord

Godsdienst zou opener benaderd moeten worden in de westerse samenleving, vinden beiden. Chikha: "In zekere zin is de islam een bedreiging voor een seculiere samenleving. Toch moet dit geloof een plek krijgen hier. Mijn ouders kwamen in de jaren zestig naar België. Pas nu er rellen zijn, zijn we opeens moslims. Juist doordat we het zo lang genegeerd hebben, kon de islam in handen komen van verkeerde mensen en een bedreiging gaan worden. Waarom leren kinderen op school zo weinig over de vijf grote godsdiensten in de wereld? Mensen kunnen zich mateloos ergeren aan religie zonder dat ze weten waar ze het eigenlijk over hebben. Nu we het er toch over hebben, ik heb één punt van kritiek over Houellebecq: hij had zich wel wat beter in de islam mogen verdiepen. Termen als boerka en nikab gebruikt hij dwars door elkaar."

Er spreekt ook weemoed over het verval van Europa door de voorstelling heen. Bijvoorbeeld als de 'Pavane pour une infante défunte' van de Franse componist Maurice Ravel klinkt. Een keuze van Simons, die er zijn bewondering voor de grote Europese cultuur mee wil uiten.

Simons: "We kunnen ook trots zijn op onze open cultuur en op de grote componisten, schilders en schrijvers die die heeft voortgebracht." Chikha: "Grote culturen brengen ook grote oorlogen teweeg." Simons: "Maar daar kan Beethoven niets aan doen.

"Europa moet verjongen. Dat kan alleen door de bestaande cultuur als vertrekpunt te nemen: we moeten weer durven uitkomen voor onze vrijheid, gelijkheid en broederschap.

"Er zit een mooie zin in Onderworpen: 'Beschavingen verdwijnen niet, ze plegen zelfmoord." Chikha: "Als Europa zich niet opnieuw kan uitvinden, maar teruggaat naar de klompen en andere conservatieve symbolen van mensen als Wilders en Le Pen, dan zie ik dat als zelfmoord."

Ik vind het op het ogenblik dikke, vette ellende. De wereld staat onder zware druk

Dit is dus een heel politiek stuk?

"Ja. Dit is geen relatiedrama waarin mensen slecht met elkaar samenleven. We hebben nu heel andere probemen dan relatieproblemen."

Zien jullie de toekomst optimistisch of pessimistisch in?

Chikha: "Ik probeer positief te zijn over de toekomst, ik heb jonge kinderen. En er zijn ook redenen om positief te zijn. Ik heb kunnen studeren, ik kan dit stuk regisseren. Mijn vader had dat onmogelijk kunnen doen."

Simons: "Ik vind het op het ogenblik dikke, vette ellende. De wereld staat onder zware druk: Trump, Noord-Korea. Dat is een eng gevoel. Ik hoop dat we met de voorstelling vooral hierover discussies op gang kunnen brengen: hoe gaat het eigenlijk met ons?

"De mensheid is in grote problemen. Houellebecq toont hoe die problemen hun weerslag hebben op gewone mensen. François gaat de weg van de spiritualiteit, van de omarming, de intermenselijke warmte. Via hem toont Houellebecq de worsteling die de westerse mens op dit moment doormaakt."

Het tweeluik 'Platform' en 'Onderworpen' gaat zondag 23 april in première in de Stadsschouwburg van Amsterdam. In mei en juni reist het stuk langs Nederlandse theaters. 

Info: www.ntgent.be

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.

Deel dit artikel

Advertentie
Wat betekenen vrijheid, gelijkheid en broederschap?

Als Europa zich niet opnieuw kan uitvinden, maar teruggaat naar de klompen en andere conservatieve symbolen van mensen als Wilders en Le Pen, dan zie ik dat als zelfmoord

Ik vind het op het ogenblik dikke, vette ellende. De wereld staat onder zware druk

Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang tot Trouw.nl.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden

Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.