Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

'Van vrijmaking tot bevrijding' is een boek van groot verdriet

Cultuur

AGNES AMELINK

Review

Aleid Schilder en Jan Veenhof: Van vrijmaking tot bevrijding, Ten Have, 204 blz. ¿29,90.

Nu bij menige vrijgemaakte de twijfel over het verleden wakker is geroepen, hebben twee prominente ex-vrijgemaakten een boekje open gedaan over hun jeugd. Aleid Schilder en Jan Veenhof hebben samen 'Van vrijmaking tot bevrijding' geschreven. Het verscheen bij Ten Have, een uitgeverij die onder leiding staat van een derde ex-vrijgemaakte, Ton van der Worp. Het kan niet anders of het boek zal voornamelijk aanslaan bij (ex-)vrijgemaakten van boven de veertig.

Als kinderen van hoogleraren aan de Theologische Hogeschool aan de Broederweg in Kampen maakten Veenhof en Schilder de vrijgemaakte kerkgeschiedenis van nabij mee. Erg verheffend was die niet. Na de op zichzelf al moeilijk uit te leggen scheuring in oorlogstijd - de Vrijmaking vond plaats in 1944 - liepen de spanningen tussen rekkelijken en preciezen nog geen vijfentwintig jaar daarna zo hoog op dat er opnieuw een breuk kwam. Daaruit ontstonden de Nederlands gereformeerde kerken.

De vaders van Aleid en Jan, die met elkaar bevriend waren, kwamen ieder aan één kant van de kloof terecht. Prof. H. J. Schilder, een neef van de grote Klaas, bleef vrijgemaakt, prof. C. Veenhof raakte 'buitenverband'. In verschillende, heel persoonlijke hoofdstukken kijken hun kinderen nu op de gebeurtenissen terug. Dat heeft een boeiend boek opgeleverd, dat tegelijk verbijstert. Zulke zachtaardige vaders! Hoe is het mogelijk dat zij zich tot twee keer toe lieten meesleuren in een kerkscheuring?

Herman Schilder en Kees Veenhof hadden meer met elkaar dan gewone collega's. Dat kwam door Aya van Houwelingen Rijkhoek, de latere mevrouw Schilder en de moeder van Aleid. Als hervormd meisje raakte zij in de jaren veertig zó onder de indruk van de preken van (toen nog) dominee C. Veenhof dat zij gereformeerd werd. In een gesprek met Aleid beschrijft ze hem: “Hij brak de hemel open, ja dat deed ie echt. Hij zei bijvoorbeeld: En dan liggen er twee in het ziekenhuis, ze zijn even ziek, hebben evenveel pijn, maar die ene heeft zijn Vader... en dan begon dat hele gezicht te glanzen.” Veenhof doopte Aya en er ontstond een vriendschap voor het leven.

Kees Veenhof moet een lieve man geweest zijn. Hij stond in de oorlogsjaren inhoudelijk helemaal aan de kant van Klaas Schilder. Maar dat de onenigheid tussen Schilder en de synode van de gereformeerde kerken zo uit de hand liep, kon hij niet aanzien. Ook Schilders strijdmethode, met felle polemieken, keurde hij af. Op 2 maart 1944 deed hij per brief een uiterste poging om Schilder tot een mildere houding te bewegen. Schilder zou meer moeten spréken met zijn tegenstanders, vond Veenhof. Maar in zijn brief voert de genegenheid voor de getergde hoogleraar de boventoon. “Je weet hoe ik van je hou. En daar zal nooit verandering in komen. Ook al zou jij mij loslaten.”

Veenhof is uiteindelijk schoorvoetend met de Vrijmaking meegegaan, met in zijn kielzog ook huisvriendin Aya van Houwelingen. Was dat laatste niet gebeurd, dan zou ze nooit mevrouw Schilder zijn geworden. Dat vertelt H. J. Schilder in een gesprek dat een week voor zijn dood in 1984 plaatsvond. Dat interview door Aleids zus Lies is ook in het boek opgenomen, evenals een gesprek van Aleid met haar moeder.

'In scheiding verbonden', heet het hoofdstuk waarin beide ouders aan het woord komen. Daarmee wordt gedoeld op de schrijnende gevolgen van de breuk in de vrijgemaakte kerken in 1967. Herman Schilder, inmiddels hoogleraar Oude Testament in Kampen, bleef in de vrijgemaakte kerken, Aya en de kinderen raakten 'buitenverband'. Die familiekwestie is in 1987 onderwerp geweest van een uitvoerige Ikon-documentaire.

Dat prof. Veenhof ook 'buitenverband' kwam, heeft de keuze van Aya mee bepaald: “Door hem had ik God leren kennen.”

Kringetje

Uit het hele boek blijkt - vooral Jan Veenhof besteedt in zijn hoofdstukken veel aandacht aan de geschiedenis - dat de gebeurtenissen in 1967 eigenlijk een logisch vervolg waren op de Vrijmaking in 1944. De vrijgemaakten waren eensgezind in de afwijzing van de houding van de gereformeerde synode. Maar over de vraag of er vervolgens op geen enkel terrein - politiek, maatschappelijk - meer kon worden samengewerkt, liepen de meningen dadelijk uiteen. Zeker degenen die het in 1944 liever niet tot een breuk hadden willen laten komen, onder wieVeenhof, bleven de contacten buiten het vrijgemaakte kringetje zoeken en bleven hopen op verzoening. De volgelingen van K. Schilder, onder wie zijn neef Herman, konden dat niet meemaken. Christus zou bij Zijn wederkomst de ware kerk herkennen aan het postadres van de vrijgemaakte kerk. Die kon dus nooit worden opgegeven.

Maar toch, kijk je naar de personen in dit boek, het blijft een raadsel. De oude Veenhof had een irenische aard, maar ook H. J. Schilder wordt door allen afgeschilderd als een gevoelige man. Ernstig vertelt hij zijn dochter dat hij als achtjarige ooit een keer stiekem klappertjes kocht met een cent, die bestemd was voor de zending. Die diefstal, en nog wel van de zending, stelde hem voor theologische vragen. Zowel Aleid als haar moeder bevestigen dat beeld van een lieve, ietwat onhandige man, die eigenlijk niet tegen het kerkelijke gehakketak opgewassen was. Op cruciale momenten was hij ziek of buitenslands.

Jan Veenhof, die bij Schilder studeerde, noemt hem 'zacht', maar voegt er aan toe dat Schilder in zijn standpunten onwrikbaar was. De scheiding die zich voltrok deed hem verdriet, maar toch. “Terwille van de norm, moest de emotie tot zwijgen worden gebracht.” Maar als één ding duidelijk wordt uit het boek, dan is het, dat dát niet kan. Van de ene na de andere betrokkene wordt verteld dat hij lijdt aan depressies, overspannen is, zich onder psychiatrische behandeling moet stellen. Eigenlijk is 'Van vrijmaking tot bevrijding' een boek van groot verdriet. En waar was het allemaal voor nodig? Ondanks alle veranderingen die nu in de vrijgemaakte kerken plaatsvinden en alle rumoer die deze veroorzaken, kun je je niet voorstellen dat de onenigheid ooit weer zo zal escaleren.

Aleid Schilder en Jan Veenhof vertellen ook over hun bevrijding. De gang van Aleid mag dank zij haar columns in Trouw en haar boeken bekend worden verondersteld bij degenen die dit boek zullen verslinden. Ze liep fikse blutsen op en ging een lange weg door de psychiatrie, waarin ze nu zelf werkzaam is.

Jan Veenhof studeerde theologie in Kampen. Maar voor een baan in de verdeelde vrijgemaakte kerken ging hij op de vlucht. Via werk en studie in Zwitserland belandde hij in 1974 als opvolger van hoogleraar Berkouwer aan de VU. Toen moest hij kerkelijk kleur bekennen; het werd gewoon (synodaal) gereformeerd. Zijn vader kon er mee leven. Inmiddels is hij weer gewoon dominee in Thun, Zwitserland. Hij voelt zich thuis bij de charismatische spiritualiteit. Want de Geest bevrijdt mensen.

Deel dit artikel