Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

‘Utrecht, Caravaggio en Europa’: wonderlijcke dinghen inspireerden Caravaggisten

Cultuur

Sandra Kooke

Detail van Caravaggio's ‘De graflegging van Christus’. © bpk | Scala

Caravaggisten noemen we ze. De Utrechtse schilders die aan het begin van de zeventiende eeuw naar Rome gingen om zich te laten inspireren door de schilderijen van Caravaggio. Op een tentoonstelling in het Centraal Museum zijn de lijntjes tussen de Italiaan en Utrecht te trekken. 

 De Santa Maria della Scala in de Romeinse wijk Trastevere staat vol steigers. Na een storm staat een deel van de kerk op instorten. Gelukkig is niet het hele gebouw in gevaar; de zijkapel waar het meesterwerk van de kerk hangt, is via een kruip-door-sluip-doorroute nog toegankelijk. De groep journalisten, die door medewerkers van het Centraal Museum op sleeptouw wordt genomen door Rome, heeft er best wat slalommen voor over. Want daar hangt ‘De onthoofding van Johannes de Doper’ (1617/18). Een groot werk van Gerard van Honthorst, of ‘Gherardo delle Notti’ (Gerard van de Nachten), zoals hij in zijn tijd in Rome bekendstond.

Lees verder na de advertentie

De Utrechter was net in de twintig toen hij het schilderde, zijn tweede grote opdracht in deze stad. Maar je ziet al waar hij zijn bijnaam vandaan heeft: bij het licht van een lamp en een toorts staat de beul op het punt Johannes’ hoofd af te hakken. Het middelpunt van het schilderij is leeg. De bijl zal straks een boog maken, door die lege plek heen, om bij de hals van de knielende Johannes uit te komen. Als kijker vul je die lege plek met je verbeelding al in. Het allermooiste van het schilderij is de overgave in de blik van Johannes. Hij heeft het leven hier al losgelaten en concentreert zich uit alle macht op zijn gebed.

Gerard van Honthorst, De onthoofding van Johannes de Doper. © Alessandro Vasari Photographer

Kaarsen

De Italianen kijken straks tegen een replica aan, want het schilderij verhuist deze maand naar het Centraal Museum in Utrecht, waar het een van de topwerken zal zijn van de tentoonstelling ‘Utrecht, Caravaggio en Europa’. Gherardo delle Notti had voor zijn nachtelijke met kaarsen verlichte taferelen duidelijk inspiratie gehaald bij Caravaggio. Hij was de enige niet.

Ga naar Rome, adviseerde Karel van Mander in zijn beroemde ‘Schilder-boeck’ uit 1604 aan jonge kunstenaars. Want daar is Caravaggio ‘wonderlijcke dinghen’ aan het doen. Ga ‘stelen en rapen’, afkijken, kopiëren, imiteren. Het is de vraag of jonge kunstenaars rond 1600 die aansporing nodig hadden.

Enfant terrible Caravaggio
was niet alleen bekend door
zijn kunst maar ook vanwege zijn levensstijl

Michelangelo Merisi da Caravaggio, het Italiaanse enfant terrible met zijn vernieuwende schilderstijl, was wijd en zijd bekend onder kunstenaars. Niet alleen om zijn kunst, ook vanwege zijn levensstijl. Hoerenlopen, vechtpartijen, in 1606 was hij Rome al ontvlucht omdat hij iemand per ongeluk had vermoord. Maar tien, twintig jaar later togen nog altijd honderden kunstenaars naar Rome om zijn ‘chiaroscuro’ – het sterke licht-donker contrast – en zijn dramatische taferelen af te kijken.

Woest straatleven

Onder hen drie jongens uit Utrecht: Gerard van Honthorst, Dirck van Baburen en Hendrick ter Brugghen. Ze kwamen in een zinderende stad, met scherpe contrasten tussen rijk en arm, met een machtige kerk en een woest straat- en caféleven. Nauwelijks twintig waren ze, toen ze een voor een rond 1615 in Italië arriveerden en zich onderdompelden in het rumoerige stadsleven.

En ze togen aan het werk. Om te beginnen in de kerk direct naast de noordelijke stadspoort. Want in de Santa Maria del Popolo hingen twee Caravaggio’s, die toen al beroemd waren. Nog steeds gaan kunstliefhebbers daar kijken naar ‘De kruisiging van Petrus’ en ‘De bekering van Paulus’. Ze gooien een euro in een bakje en dan gaat er een groot licht in de kapel aan. Gedurende een paar minuten kun je de schilderijen in volle glorie aanschouwen. Elektrisch licht hadden ze in de zeventiende eeuw nog niet. Toch tekende Honthorst ‘De kruisiging van Petrus’ minutieus na, bij kaarslicht waarschijnlijk. Een klein detail vergat hij: de doek die over het uiteinde van het hout valt, ontbreekt bij Honthorst. Bewust of een kwestie van weinig licht? Feit is dat de figuur van Petrus die half op zijn kop aan het kruis hangt en zijn nek buigt om rond te kijken, bijzonder lastig in het juiste perspectief te tekenen is. Een enorme uitdaging om na te tekenen.

Caravaggisten

Het is niet voor niets dat Baburen, Ter Brugghen en Honthorst Caravaggisten worden genoemd. Ze zijn onmiskenbaar beïnvloed door de beroemdste schilder van hun tijd. Neem het donkere tafereel van ‘De Onthoofding van Johannes de Doper’. Het felle licht van de toorts valt op zijn rechterschouder, maar verlicht ook de verhitte gezichten van de toekijkende Salomé en haar moeder, die om de onthoofding hebben gevraagd. Ook Caravaggio liet scènes in het donker plaatselijk sterk verlichten.

Net als Caravaggio lieten ze zich volop inspireren door het Romeinse nachtleven. Talloze kaartspelers, muzikanten, drinkers en koppelaarsters bevolken hun schilderijen, vaak gegroepeerd rond een tafel met een kaars erop.

‘De graflegging van Christus’ van Caravaggio. © bpk | Scala

Maar ook aan de composities van sommige van hun werken valt de gelijkenis met Caravaggio op. Op de Janiculum, een heuvel even buiten Rome’s centrum, staat de San Pietro in Montorio. Een rijke Spaanse diplomaat droeg de vrienden Dirck van Baburen en David de Haen op een hele kapel in deze Spaanse kerk te decoreren. En vooral Baburen bracht het er goed af. Het schilderij ‘De graflegging van Christus’ is opvallend sterk en natuurgetrouw. En het doet ogenblikkelijk denken aan ‘De graflegging van Christus’ die Caravaggio schilderde. Het vrijwel naakte lichaam van Christus op de voorgrond vangt het licht, twee mannen op de voorgrond in rood en oker gekleed, tillen Christus op, een groep vrouwen staat er huilend en met de handen in de lucht bij te rouwen.

De Utrechters gaven dankzij hun in Rome opgedane kennis een belangrijke aanzet voor de Gouden Eeuw

Rimpels en wratten

Maar er is ook een belangrijk verschil: Caravaggio’s werk lijkt een bevroren pose op het mooiste moment. Een van de mannen kijkt de toeschouwers aan met een blik van: zie je ons? In de Graflegging van Baburen schemert het Nederlandse realisme door. We kijken naar een gebeurtenis die niet stilstaat, maar aan de gang is. Christus heeft niet zo’n bevallige houding als bij Caravaggio, de tillende mannen hebben al hun aandacht nodig bij hun werk. Honthorst houdt nog wel vast aan de geïdealiseerde schoonheid van Caravaggio, maar Ter Brugghen en Baburen beeldden gerust lelijke mannen en vrouwen af, met rimpels, wratten en vieze voeten.

De graflegging van Christus van Dirck Baburen. © Ernst Moritz

Het is een van de dingen die de makers van de tentoonstelling in het Centraal Museum willen laten zien: de Caravaggisten keken wel goed naar Caravaggio, maar gingen veel verder dan slaafs navolgen. Ze zetten de beeldtaal en techniek van Caravaggio naar hun eigen hand. Ze waren ook zeker niet de enigen die zich rechtstreeks baseerden op werk van Caravaggio. Bij talloze kunstenaars, onder wie Rubens, Ribera, Gentileschi en Seghers, zijn de invloeden van de Italiaan aan te wijzen. En ook zij hadden invloed op de Utrechters, met name de Spanjaard Jusepe de Ribera met zijn uitgemergelde, oude heiligen tegen een donkere achtergrond.

Verzilveren

Uiteindelijk moesten de Utrechters weer naar huis. Toen bleek dat het bestand in de oorlog met de Spanjaarden in 1621 af zou lopen en het reizen gevaarlijk zou worden, hadden ze opeens haast om thuis te zijn. Ter Brugghen en Baburen stierven vroeg, maar Honthorst kreeg tijd van leven om zijn Romeinse leerperiode te verzilveren. Toen hij in 1656 overleed had hij zo’n vijfhonderd schilderijen gemaakt, vaak voor hooggeplaatste opdrachtgevers.

Net terug in Utrecht schilderde hij nog in zijn Romeinse stijl. Maar volgens de schilder en kunsthistoricus Samuel van Hoogstraaten had hij aan het eind van zijn leven zijn ‘wakker pinseel’ ingeruild voor ‘stijve gladdicheyt’. Dat neemt niet weg dat de Utrechters met hun in Rome opgedane kennis op hun beurt een inspiratiebron waren voor een nieuwe generatie Nederlandse schilders. En zo gaven ze een belangrijke aanzet tot de Gouden Eeuw.

Caravaggio in Utrecht

‘Utrecht, Caravaggio en Europa’ is in het Centraal Museum te zien van 16 december tot en met 24 maart. Het hoogtepunt vormen de drie Caravaggio’s die naar Utrecht komen. ‘Mediterende Hieronymus ‘hangt er de hele periode. Tot en met 13 januari is ‘De graflegging van Christus’ uit het Vaticaans Museum te zien, daarna komt tot 24 maart Caravaggio’s ‘Medusa’ uit een particuliere collectie. www.centraalmuseum.nl

Lees ook:

Vaticaan leent topstuk van Caravaggio uit aan Utrecht

Het zou kunnen dat paus Franciscus persoonlijk toestemming heeft gegeven om het schilderij ‘De graflegging’ van de Italiaanse schilder Caravaggio uit te lenen voor een tentoonstelling in het Utrechtse museum

Deel dit artikel

Enfant terrible Caravaggio
was niet alleen bekend door
zijn kunst maar ook vanwege zijn levensstijl

De Utrechters gaven dankzij hun in Rome opgedane kennis een belangrijke aanzet voor de Gouden Eeuw