Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

'Nederland heeft nieuwe richtlijnen nodig voor het ontzamelen van koloniale kunst'

Cultuur

Eric Brassem

Lichthal Tropenmuseum © TR beeld

Omdat bestaande richtlijnen tekortschieten, werkt het Nationaal Museum van Wereldculturen aan een protocol om vast te stellen wat musea aan moeten met kunstobjecten die onder twijfelachtige omstandigheden zijn ontrukt aan koloniën. 

“De tijd is gekomen om met een frisse blik te kijken naar wat het betekent om een collectie te hebben die stamt uit de koloniale tijd, met haar ongelijke machtsverhoudingen”, zei Stijn Schoonderwoerd, directeur van het instituut, donderdag. Het protocol moet dit jaar verschijnen.

Lees verder na de advertentie
Geroofde dingen zullen we teruggeven

Als er één Nederlandse organisatie met die kwestie te maken heeft, dan is het wel het Museum van Wereldculturen, partner van het Wereldmuseum in Rotterdam.  Dat bestaat uit drie musea met ‘koloniale kunst’: het Afrika Museum in Berg en Dal, het Tropenmuseum in Amsterdam en het Rijksmuseum Volkenkunde in Leiden.

Die laatste ontvangt in oktober een tiental Europese musea en Nigeriaanse autoriteiten, om te praten over repatriëring van de ‘Benin Bronzes’, die eind negentiende eeuw werden buitgemaakt bij een Britse strafexpeditie in Nigeria. De duizenden beelden belandden vervolgens in collecties van westerse musea, waaronder het Volkenkundig Museum. Doel van de conferentie in oktober is een permanente tentoonstelling in te richten in een nieuw museum in de Nigeriaanse stad Benin City.

Permanent

De vraag speelt ook internationaal sterk op, zeker sinds de Franse president Macron in november aankondigde binnen vijf jaar met een plan te komen om het cultureel erfgoed uit voormalige koloniën in Frans bezit te repatriëren. Het Britse Victoria and Albertmuseum heeft dat pad in april dit jaar al betreden: stukken die de Britten in de negentiende eeuw uit het paleis van de Ethiopische koning hebben geroofd, wil het Londense museum ‘permanent’ uitlenen aan Ethiopië. Ook in Duitsland woedt de discussie: de Duitse regering heeft een onderzoek gelast naar de herkomst van objecten in volkenkundige musea. “Geroofde dingen zullen we teruggeven”, zei Schoonderwoerds Duitse collega Hermann Parzinger onlangs in een interview met Die Zeit.

Schoonderwoerd was donderdag een van de sprekers op een conferentie over de lessen die geleerd zijn tijdens de ‘ontzameling’ van het Delftse Nusantara Museum, dat in 2013 zijn deuren moest sluiten wegens bezuinigingen. Zijn Museum van Wereldculturen was betrokken bij de operatie om de 18.000 objecten die na de sluiting van het Nusantara Museum verweesd achterbleven weer fatsoenlijk onderdak te geven.

Die operatie – uniek in deze omvang - duurde niet één jaar zoals gepland, maar vijf jaar. Het onderzoek kostte veel tijd en moeite. Zo moest de precieze herkomst van de objecten worden onderzocht, maar ook het eigenaarschap, de procedure om te bepalen welke andere musea geïnteresseerd waren in welke objecten, en naar de vraag of objecten vielen in de categorie ‘beschermwaardig’ – oftewel of ze zo waardevol zijn dat ze voor Nederlandse musea behouden moeten blijven op grond van de zogeheten Lamo-richtlijn (Leidraad Afstoten Museale Objecten).

Irritatie

Ook het moeizame overleg met Indonesië zorgde voor vertraging. Het lag in de bedoeling dat de bulk van de collectie, na het doorlopen van de Lamo-procedure, zou teruggaan naar Indonesië. Aanvankelijk had het Indonesische ministerie van cultuur ook wel oren naar overname van de resterende 14.000 objecten. Maar toen een nieuwe verantwoordelijke functionaris aantrad, bedankte hij bij nader inzien. In Jakarta ontstond irritatie over de rekening voor de overbrenging, en over de indruk dat Nederlandse partijen de kersen van de taart hadden gesnoept. Uiteindelijk koos Indonesië alsnog 1500 objecten uit; een museum in Zuid-Korea toonde meer interesse, en nam achtduizend stukken over.

Het is een fabeltje dat voormalige koloniën staan te trappelen om de schappen en depots van westerse musea op te eisen

Eén les die Schoonderwoerd hieruit trekt: geldende Nederlandse richtlijnen voor musea die van hun spullen af willen, zijn alleen bedoeld om te bepalen welk erfgoed voor Nederlandse musea behouden moet blijven. Daar heb je dus bar weinig aan als repatriëring van koloniale kunst aan de orde is, vandaar dat zijn instituut werkt aan een protocol. “Er is nu geen methodiek om te bepalen voor welke goederen het in de rede ligt om ze over te dragen.” Wat de ontmanteling van de Nusantara-collectie ook heeft geleerd, is hoeveel geld en menskracht gaan zitten in zo’n procedure – geld dat er door bezuinigingen niet is.

Schoonderwoerd zei ook dat de discussie niet moet blijven steken in een zwart-wit controverse, met aan de ene kant critici die menen dat de volkenkundige musea ‘vol liggen met roofkunst’, en anderzijds mensen die ontkennen dat er een probleem is ‘omdat de kunst toch publiekelijk toegankelijk is’. Want wat ‘Nusantara’ ook heeft geleerd, meent Schoonderwoerd, is dat het een fabeltje is dat voormalige koloniën staan te trappelen om de schappen en depots van westerse musea op te eisen.

Lees ook: Musea, geef die koloniale kunst terug

Kunstschatten in westerse musea zijn vaak door roof verworven. Ze horen thuis in de ‘bronlanden’, zegt Jos van Beurden, ook al hebben de musea zo hun bedenkingen tegen teruggave.

Lees ook: Rijksmuseum doet onderzoek naar stukken uit de koloniale collectie

'Een dappere ommezwaai'. Zo betitelt historicus Jos van Beurden de beslissing van het Rijksmuseum in Amsterdam om bij wijze van proef onderzoek te doen naar tien stukken uit de koloniale collectie. 


Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

Door een profiel aan te maken ga je akkoord met de gebruiksvoorwaarden en geef je aan het privacy statement en het cookiebeleid te hebben gelezen.

Deel dit artikel

Geroofde dingen zullen we teruggeven

Het is een fabeltje dat voormalige koloniën staan te trappelen om de schappen en depots van westerse musea op te eisen