Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

'La Deut', wonderbaarlijk fenomeen

Cultuur

Peter van der Lint

Christina Deutekom met Marco Bakker. © ANP Kippa

Cristina Deutekom is 80 jaar geworden. Vanavond krijgt ze een gala aangeboden in theater Carré. De internationale carrière van Deutekom behoort tot de geschiedenis, maar is gelukkig bewaard op talloze live-opnamen. Aan de hand van een paar ervan kijken we terug op een bijzondere loopbaan. En een viertal Nederlandse zangeressen van nu reageert op het wonderbaarlijke fenomeen dat 'La Deut' was.

Het is 6 augustus 1972. In het immens grote operahuis Teatro Colón in Buenos Aires wordt een voorstelling van Vincenzo Bellini's 'I puritani' opgevoerd. Het is nog in de tijd dat het Colón geld genoeg had om grote artiesten van overzee te engageren.

Voor de enscenering is Margarita Wallman uitgenodigd, de grote regisseuse van de Milanese Scala uitgenodigd, Michelangelo Veltri dirigeert. In het peperdure 'Puritani'-decor staan die avond onder anderen de beroemde Spaanse tenor Alfredo Kraus en de Italianen Gianpiero Mastromei en Bonaldo Giaiotti. Tussen hen in een zangeres die men in Buenos Aires nog niet kende: Cristina Deutekom.

'La Deut'
Onze Cristina Deutekom, door haar Nederlandse fans kortweg en liefdevol 'La Deut' genoemd, was begin jaren zeventig internationaal aan het doorbreken en Buenos Aires was een volgende fikse stap in haar carrière. Wat fijn dat iemand in Argentinië op 6 augustus 1972 de tegenwoordigheid van geest had om deze uitvoering op te nemen. Illegaal, maar die lichte overtreding stelt ons in staat om Deutekom terug te horen op een moment dat haar carrière een enorme vlucht ging nemen en dat zij met de groten der aarde het operapodium mocht delen.

Lees verder na de advertentie

De opname is qua geluid heel behoorlijk en we zitten voor ons gevoel midden tussen de enthousiaste Argentijnen in dat grote auditorium. En met hen veren we op zodra we die bijzondere stem, dat jeugdige en doordringende geluid horen. Direct herkenbaar. Die stem die schijnbaar moeiteloos de hoogste regionen opzoekt en die zich hemels vibrerend recht het hart in zingt. Een stem ook die met die onnavolgbare 'jabadabadoe'-techniek (zo omschreef ze het zelf) de ingewikkeldste coloraturen aan kan. Al vroeg in 'I puritani' zijn de fameuze Deutekom-kukels te horen in Elvira's aria 'Son vergin vezzosa'.

Het is echter aan het slot van die eerste akte dat Deutekom een verpletterende indruk maakt en dat het publiek in het Teatro Colon massaal voor haar op de stoelen gaat. In het grote ensemble 'Oh vieni al tempio' leidt Deutekom de vocale dans. In eendrachtige samenwerking met dirigent Veltri bouwt zij hier een climax op die magistraal is. Als het moment daar is, zingt Deutekom bijna aarzelend de drie gelijke tonen die de opstap zijn naar de hoogste toon, houdt die dan even aan zoals het hoort, en daalt dan in twee tonen weer af, waarbij de laatste toon een formidabele vocale opzwieper krijgt. Je hangt als het ware met haar aan die hoogste noot, die niets anders dan een voorbode is voor die lagere, en glijdt dan met haar heerlijk naar beneden. Een voorbeeld van slepend belcanto in z'n puurste vorm. Niet de hoogste noot vormt dus de ultieme focus, maar juist die ene daaronder. Vocale intuïtie en intelligentie.

Aan het slot van haar waanzinsscène in de volgende akte klappen en schreeuwen ze in Buenos Aires dwars door het orkestrale naspel heen - wachten met klappen na zó'n uitvoering, dat kan natuurlijk niet. Deutekom herinnerde zich later dat je in Zuid-Amerika nooit genoeg foto's van jezelf bij je kon hebben, en dat je daar na afloop door de halve zaal gekust werd. Na de allerlaatste voorstelling van deze 'I puritani' gooide men een lauwerkrans op het toneel.

Een tamelijk uniek document is deze opname, al vond Deutekom zelf de uitvoering van 'I puritani' in Florence in 1971 met dirigent Riccardo Muti beter. Ze zegt daarover in het boek 'Een leven met muziek', dat Paul Korenhof samen met haar schreef: 'Twee uitvoeringen uit die 'Puritani'-reeks, de generale repetitie en een van de latere voorstellingen, zijn misschien wel de enige voorstellingen waaraan ik ooit heb meegewerkt die ik als ideaal kan omschrijven'. Ook van de uitvoering in Florence is een goed geluidsdocument bewaard gebleven.

Dodelijke omklemming
De opera van Bellini vormde voor Deutekom een ontsnapping uit de dodelijke omklemming van de Koningin van de Nacht in Mozarts 'Die Zauberflöte'. Sinds haar debuut in 1963 met die rol in Amsterdam zat ze er jaren aan vastgeplakt. Dat kwam natuurlijk door de unieke gave die Deutekom voor die rol had en de 'ontdekking' daarvan door Elisabeth Schwarzkopf. Toen de grote Schwarzkopf in Barcelona de Marschallin zong in 'Der Rosenkavalier', was Deutekom daar geëngageerd voor de kleine rol van Marianne Leitmetzerin. Toen Deutekom zich voor de tweede akte wilde inzingen, deed ze dat met de aria van de Koningin van de Nacht. In een belendende kleedkamer hoorde Schwarzkopf dat met stijgende verbazing aan, met als gevolg dat Deutekom op Schwarzkopfs voorspraak in alle grote theaters werd uitgenodigd voor die rol.

Na de voorstelling gooide men een lauwerkrans op het toneel."

Paul Jackson, de grote geluidsarchivaris en stemmenkenner van de Metropolitan Opera in New York schrijft over Deutekoms Koningin daar (een radio-opname uit januari 1968): 'Ze stelt niet teleur en krijgt na haar beruchte aria een langdurige ovatie. Haar oorlogszuchtige aanpak is zeer toepasselijk en geeft impact aan wat vroeger al te vaak geklonken heeft als lauwe, zelfs zoete uitingen van wraakvolle sentimenten. De techniek is perfect, de staccato's trefzeker en staalhard als dolkstoten, de hoge F's allemaal spatzuiver.'

Het wás ook onvoorstelbaar dramatisch en krachtig wat Deutekom met deze rol deed. Met Georg Solti en de Wiener Philharmoniker mocht ze haar koningin officieel opnemen voor het Decca-label. Mozarts Königin bracht haar dus veel, en toch wilde Deutekom van de kleine, ondankbare rol af. 'Als je de hele rol achter elkaar plakt, ben je binnen een kwartier klaar, maar voor dat kwartiertje zit je een hele avond in het theater', zei ze er ooit over.

Elvira in 'I puritani', een échte hoofdrol, betekende in 1969 haar doorbraak in Italië. In het Teatro La Fenice in Venetië gaf men haar die kans, en prompt verwierf Deutekom daar de fraaie bijnaam L'usignolo olandese (De Hollandse nachtegaal). Als oerdegelijke Hollandse geaccepteerd worden in het Italiaanse belcantobolwerk, dat was niet gering. Het ging snel. In 1971 zong ze in het Teatro Regio in Parma la de titelrol in Bellini's 'Norma', naast tenorvedette Franco Corelli. Renata Tebaldi, Italiaans opera-icoon hors concours, kwam hen in de kleedkamers opzoeken.

In Italië gevierd als usignolo olandese, in Nederland on­der­ge­waar­deerd."

Christina Deutekom. © anp

Woede-turbo
Net als overal reageert het publiek hysterisch op Deutekoms kunsten. Hier schreeuwen ze na het grote duet tussen Deutekom en Corelli zelfs 'bis'. Deze Norma is net als die Königin der Nacht van haar geen katje om zonder handschoenen aan te pakken. Als bij Deutekom de woede-turbo aangaat, is het oppassen geblazen. Ook hier die verzengende slagkracht die als een dolkstoot het hart treft. Deutekom gaf later toe dat ze het heerlijk vond om 'feeksen' te zingen.

Toch jammer dat ze niet méér 'officieel' in de studio heeft mogen opnemen. Gelukkig bood Philips haar kansen door Deutekom in complete opnamen van Verdi's 'I Lombardi' en 'Attila' hoofdrollen te geven. En dan is er natuurlijk op Decca de al gememoreerde 'Die Zauberflöte' met Solti. Maar dat is het wel zo'n beetje, naast een paar mooie recitalplaten.

De echte liefhebber stroopte vroeger obscure platenwinkeltjes af, en tegenwoordig het internet, op zoek naar de vele illegale live-opnamen van Deutekom. Ze bieden soelaas, en maken het met terugwerkende kracht nog onbegrijpelijker dat 'La Deut', deze unieke 'usignolo olandese', hier in Nederland ondanks haar vele fans zo ondergewaardeerd werd.

Het moet pijnlijk voor haar geweest zijn om in Nederlandse krantenkritieken altijd maar weer 'geconfronteerd' te worden met haar eenvoudige afkomst, haar zogenaamde 'domheid', haar 'beperkte' acteertalent en haar 'huisvrouw'-imago. 'Het schijnt hier een algemene gewoonte mensen die zich met traditionele theatervormen bezighouden, niet voor vol aan te zien', zei Deutekom er ooit over. 'In het buitenland werd ik altijd beschouwd als een volwaardige gesprekspartner'.

Deutekom leerde leven met de denigrerende opmerkingen over haar in Nederland. Nu, op haar tachtigste, zijn er gelukkig al die geluidsdocumenten. Gestolde geschiedenis die bewijst hoe bijzonder 'La Deut' was, en hoe euforisch er op haar zangkunst gereageerd werd.

Zoals haar grote navolgster Eva-Maria Westbroek het hier elders op de pagina verwoordt: 'Deutekom produceerde altijd de perfecte toon'.

Deel dit artikel

Na de voorstelling gooide men een lauwerkrans op het toneel."

In Italië gevierd als usignolo olandese, in Nederland on­der­ge­waar­deerd."