Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

'Je voelt je klein als je Beethoven speelt'

Cultuur

Sandra Kooke

Het Van Baerle Trio met cellist Gideon den Herder, violiste Maria Milstein en pianist Hannes Minnaar. © Jorgen Caris
Reportage

Het Van Baerle Trio neemt alle pianotrio's van Beethoven op, de ideale manier om deze componist van binnenuit te leren kennen. Trouw ging mee naar de studio. 'We begrijpen steeds beter hoe revolutionair Beethoven was.'

"Zo, jij hebt gisteren lekker zitten spelen", zegt pianostemmer Charles Rademaker tegen pianist Hannes Minnaar, die even voor tien uur 's ochtends de studio komt binnen gelopen. De pianostemmer was er gisteren niet bij, maar kan het horen aan de ontstemde vleugel.

Lees verder na de advertentie

Minnaar heeft zich samen met violiste Maria Milstein en cellist Gideon den Herder, met wie hij het Van Baerle Trio vormt, een week lang verschanst in Studio 1 van het Muziekcentrum van de Omroep. Het trio is bezig alle dertien werken op te nemen die Beethoven voor hun bezetting schreef. Twee cd's zijn klaar, nu worden in één week cd 3 en 4 opgenomen. Het is niet de minste muziek die nu aan de beurt is: onder andere Beethovens opus 70, nr. 1 (het Geistertrio) en 2 en opus 97 (het Aartshertogtrio), die tot zijn bekendste werken horen, staan op de lessenaar.

We hadden een verschillende achtergrond, verschillende ervaring, een verschillende manier van spelen én een taalprobleem

Cellist Gideon den Herder

Deze ochtend hebben ze uitgetrokken voor het derde en laatste deel, het Presto, van het Geistertrio, zo'n zeven minuten muziek. In afwachting van de komst van de strijkers speelt Minnaar zijn vingers los. Niet met Beethoven, maar met de Goldbergvariaties van Bach, de componist waar zoveel musici de dag mee beginnen, omdat je er een helder hoofd van krijgt. Ook geluidstechnicus Bert van der Wolf is aanwezig. Een belangrijk man, zo zal blijken, omdat hij een fabelachtig goed gehoor heeft. Hij zit in een apart kamertje en zal via een luidspreker met het trio communiceren.

Daar zijn de strijkers, zij hebben in aparte ruimtes ingespeeld. Ze nemen plaats op hun stoelen bij de vleugel, om het drietal heen staan dertien microfoons opgesteld. Hé, dat is gek: Milstein en Den Herder zitten met hun gezicht naar hun pianist gekeerd in plaats van naar de zaal. Natuurlijk, zo kunnen ze beter met elkaar communiceren. En dan zet Minnaar in.

Wondertalent

Maria Milstein (32), Gideon den Herder (32 ) en Hannes Minnaar (33) spelen al samen sinds zij aan het begin van hun conservatoriumtijd aan de Van Baerlestraat in Amsterdam bij elkaar werden gezet. "Zal ik het maar vertellen? Maria heeft een hekel aan dit verhaal", zegt Den Herder. "Ik werd opgebeld door de kamermuziekcoördinator. Die zei: 'We hebben net een Russisch wondertalent op de viool aangenomen en ze wil in een pianotrio spelen. Voel jij daarvoor?' Dat wilde ik wel. Ik vroeg Hannes erbij, ik kende hem van de introductiedag en hij leek me wel aardig. Puur toeval dus, deze combinatie."

Het liep niet meteen erg soepel, herinneren ze zich. Den Herder: "We hadden een verschillende achtergrond, verschillende ervaring, een verschillende manier van spelen én een taalprobleem. De overeenkomst was dat we alle drie heel serieus waren en hard wilden werken." Minnaar: "Ik was me er toen helemaal niet bewust van dat het bijzonder was wat we deden. Maar bij de eerste beoordeling stonden er allemaal uitroeptekens op het blaadje. Nou ja, toen dachten we: we gaan ervoor."

Sindsdien is er veel gebeurd. Milstein studeerde in Londen, Den Herder in Salzburg en Zürich. Minnaar won in 2010 de derde prijs op de Koningin Elisabeth Concours in Brussel en kreeg opeens optredens in binnen- en buitenland. Minnaar en Milstein wonnen beide de prestigieuze Nederlandse Muziekprijs en hebben solocarrières, Den Herder werd eerste cellist van het Residentie Orkest. Maar het pianotrio uit hun studententijd is een pijler onder hun muziekleven gebleven, inmiddels ook met internationale prijzen bekroond. Na hun debuut-cd met werk van Loevendie, Ravel en Saint-Saëns en een Mendelssohn-cd is nu Beethoven aan de beurt.

In de studio hoor je aan de drive en het goede samenspel wat een hoog niveau ze inmiddels hebben bereikt. Hoewel, zelf klinken ze niet enthousiast na een keer het stuk doorspelen. "Het is een beetje ernstig zo", vindt ook geluidsman Van der Wolf. "Het kan milder, verrassender." Nogmaals klinkt het Presto uit het Geistertrio.

Dan is het tijd om in de afluisterruimte de band te beluisteren. En daar komt de kritiek pas echt los. 'We verliezen tempo', 'ik was hier te vroeg', 'deze hele passage is niet goed', 'oei, dat was lelijk!', 'o, wat stom'. "We zijn veel te veel bezig elkaar mooi te laten klinken", concludeert Minnaar. "En we moeten meer doen in Beethovens dode spelmomenten. Daar wachten we te veel op elkaar." Dat vindt Van der Wolf ook. "Het kan energieker."

En daar gaan ze voor de derde keer. Nu lachen ze na het slotakkoord. "Ja, zo is het veel beter", klinkt de stem van Van der Wolf opgewekt.

© Jorgen Caris

Breekijzer

De kritische houding van het trio is de sleutel tot hun succes. Den Herder: "Het is gewoon een kwestie van veel repeteren. We hebben nooit veel les gehad, maar wel altijd intensief samen gezocht naar hoe een stuk in elkaar zit en wat het uitdrukt. Sommige musici repeteren door een stuk door te spelen en nog eens en nog eens. Natuurlijk kun je spelend veel oplossen, maar daaronder ligt de vraag: hoe zie je dit stuk? Door er samen over te praten formuleer je een duidelijker opvatting."

Een breekijzer bleek de eerste keer dat ze Schubert speelden, de componist op de grens van klassiek en romantisch. Minnaar: "Ik ben wat klassieker ingesteld, Maria juist romantischer". Milstein: "Onze meningen liepen ver uiteen, dat leverde veel spanningen op. Maar dat heeft ons juist als trio gevormd. Een jaar later deden we Brahms en toen konden we oogsten."

Bij Brahms is het altijd Brahms, maar bij Beethoven is elk trio een andere wereld

Pianist Hannes Minnaar

Het Geistertrio nemen ze nu voor de tweede keer onder handen. Vergeleken met zeven jaar geleden blijkt de winst groot. Milstein: "Onze oren staan meer open, we reageren beter op elkaar omdat we van elkaar weten hoe we musiceren. En we voelen nu een gezamenlijke puls." Minnaar: "We weten ook beter wat we aan het doen zijn. Vroeger speelden we het elke keer anders."

Er zijn veel pianotrio's in de wereld. Hoe proberen ze zich te onderscheiden? Den Herder: "Dat proberen we niet. We luisteren wel naar opnames van andere trio's, maar als we een stuk spelen vormt zich op natuurlijke wijze een interpretatie of een klankbeeld. Als die vernieuwend is, is dat een bijproduct, geen doel."

"Mag ik even iets zeggen", mengt de geluidstechnicus zich in het gesprek. "De enige keer dat ik mijn auto aan de kant zette om beter naar de radio te kunnen luisteren, was toen ik dit trio hoorde. Zij speelden zo collectief, vanuit één gedachte, dat alles samenkwam. De optelsom van deze drie verschillen-de geesten is niet drie, maar vijf of zes."

Dat moeten ze vandaag nog maar zien te bereiken. Want die derde keer speelden ze het wel beter, maar het was nog niet perfect. Daarom gaan ze kleine stukjes opnieuw opnemen, die kunnen uiteindelijk in de opname worden gelast. De twee strijkers spelen nog één keer een passage heel langzaam samen door om de samenklanken af te tasten en honderd procent zuiver te zijn. Dan loodst Van der Wolf ze door de partituur. "Nog een keer de maten 359 tot 370. Dat stukje mag wat relaxter klinken. En maat 165-166, kan dat nog een keer voor de zuiverheid?" Ja, nu is het goed.

Nog één keer gaan alle remmen los en spelen ze het hele deel door. Klaar? Nee, nu heeft Den Herder weer iets ontdekt dat hij opnieuw wil doen. Maar dan is het ook echt genoeg geweest. Na twee uur staan de zeven minuten Beethoven erop.

Shockerend

Alle Beethoventrio's snel achter elkaar opnemen is een bijzondere luxe, vinden ze, want zo leer je de enorme reikwijdte van Beethovens muziek goed kennen. Milstein: "Vorige zomer deden we de vroege werken. Toen we dit jaar begonnen aan het Geistertrio viel mijn mond open van verbazing bij het tweede deel. Het is zo anders dan die vroege trio's. Bij Brahms is het altijd Brahms, maar bij Beethoven is elk trio een andere wereld. Neem dat andere, onbekendere trio van opus 70. Daarin hoor je goed wat een enorme invloed Beethoven heeft gehad op romantische componisten als Schubert en Schumann. Je voelt je altijd zo klein als je Beethoven speelt."

Minnaar heeft ook de pianoconcerten en vioolsonates van Beethoven opgenomen. "Ik zie nu nog beter hoe revolutionair Beethoven was. De stukken van de jonge Beethoven moeten iets onstuimigs hebben. Het Geistertrio is niet minder onstuimig, maar hier wil je vooral laten horen hoe revolutionair, shockerend dit stuk was. Beethoven mag ook niet alleen maar mooi klinken. Je moet voorkomen dat een langzaam deel zoetig wordt."

Wordt deze opname hun definitieve interpretatie? "Nee", zegt Den Herder beslist. "Als we dit over een paar dagen zouden spelen, zou het al heel anders klinken." Minnaar: "Maar het feit dat het op een cd vaststaat, dwingt ons wel goed na te denken hoe we het willen hebben. Opnemen werkt als een katalysator. Je hoort jezelf terug en denkt: nee, zo moet het niet. Gisteren speelde ik in de tweede maat van het langzame deel het tempo iets anders en als gevolg daarvan werd het hele stuk veel flexibeler. Dat klonk goed, dus dat houden we nu zo."

Spanning voelen ze al niet meer als de microfoon openstaat. Minnaar: "Voor mij is het heerlijk om samen in de studio te zitten. Er is een fantastische vleugel en Maria en Gideon spelen voor de verandering naar mij toe. Ik zit gewoon te genieten."

Na deze week duurt het tot de herfst voor ze weer samen kunnen spelen. De aparte carrières nemen zoveel tijd in beslag dat het lastig is tijd vrij te maken voor het trio. Den Herder: "We spelen minder concerten dan zou kunnen. Maar dat is ook weer geen drama, het houdt de samenwerking fris als we er andere dingen tussendoor doen. En dan is het weer fijn als we samenkomen."

Maar eerst moet er weer gespeeld worden, want het volgende stuk wacht. De strijkers stemmen de snaren extra goed. En daar klinkt de volgende Beethoven.

© x

Alle trio's op vier cd's

Het Van Baerle Trio brengt bij Challenge Classics alle Beethoventrio's uit. Deel 1 en 2 verschenen al, deel 3 volgt in de herfst, deel 4 zal in de loop van 2019 worden uitgebracht.

In november en december speelt het Van Baerle Trio een serie concerten met Ludwig van Beethoven, Tristan Keuris en Robert Schumann.

Lees ook:

Cd's op vrijdag: Nas rapt militanter dan ooit, en Beethoven klinkt geestig

Elke keer dat de muziekredactie deze week de schitterende uitvoering van Beethoven door het Van Baerle Trio opzette, groeide de bewondering.

Voor Hannes is het nooit goed genoeg

De pianist Hannes Minnaar ontroert door de diepgang van zijn spel. Trouw vroeg naar zijn geheim bij collega's, leraren en familie.

Deel dit artikel

We hadden een verschillende achtergrond, verschillende ervaring, een verschillende manier van spelen én een taalprobleem

Cellist Gideon den Herder

Bij Brahms is het altijd Brahms, maar bij Beethoven is elk trio een andere wereld

Pianist Hannes Minnaar