Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

'Je moet sterk, maar ook zacht kunnen zijn, zowel sierlijk bewegen als explosief kunnen knallen'

Cultuur

Alexander Hiskemuller

Andrea Leine, Uri Eugenio en Harijono Roebana. © Martijn Gijsbertsen

Trouw belicht aan de vooravond van het nieuwe culturele seizoen de man. Voor danser Uri Eugenio is het mannelijk lichaam zijn werktuig, voor schilder Rubens was het zijn inspiratie. Acteur Bram van der Heijden poogde zijn lijf ideaal te maken door hard te trainen. Voor romanpersonage Jude, vertolkt door Ramsey Nasr, is het een gewillig canvas om een leven lang lijden op af te reageren.

Het choreografenduo Andrea Leine en Harijono Roebana onderzoekt in hun danstaal hoe het anders kan. In 'Sweet Demon' zoeken ze met vijf dansers, onder wie Uri Eugenio, naar de overlap tussen mannelijk- en vrouwelijkheid.

Lees verder na de advertentie

Om de stukken van Leine en Roebana te dansen moet je een 'slim lichaam' hebben, zegt Eugenio. De danser bij LeineRoebana kan inmiddels lezen en schrijven met het choreografenduo en toch is een nieuwe dansproductie elke keer een zoektocht. "Het moeilijkste is dat de beweging onlogisch kan aanvoelen, maar ik het er toch logisch laat uitzien. In die zoektocht moet je je lichaam goed kennen."

Ons onderzoek is met de jaren richting culturele identiteit opgeschoven. De moord op Theo van Gogh was daarvoor de directe aanleiding

Harijono Roebana, choreograaf

Onderzoeken hoe het anders kan is wezenlijk onderdeel van de werkwijze van het Amsterdamse moderne dansgezelschap LeineRoebana. Sinds 1989 werken de twee choreografen, tevens levenspartners, samen. Ze hebben in de afgelopen drie decennia een indrukwekkend oeuvre opgebouwd. De nieuwe productie 'Sweet Demon' gaat halverwege oktober in première in het Chassé Theater in Breda, daarna volgt een landelijke tournee.

Loslaten

Choreograaf Harijono Roebana noemt de manier van werken van hem en zijn partner kernachtig 'het loslaten van hoe je denkt over het lichaam'. "In het klassieke ballet maakt het lichaam steeds lange rechte lijnen, onze danstaal kan gebruikmaken van gebogen korte lijnen die uiteindelijk samen weer een geheel vormen. Elk lichaamsdeel kan onafhankelijk van een ander lichaamsdeel bewegen en heeft zijn eigen kwaliteit."

"We lieten ons toen we begonnen vooral inspireren door de meetkunde," vult Andrea Leine aan. "Ballet gaat altijd uit van de 'euclidische meetkunde', gebaseerd op symmetrie en regelmatige figuren. Wij dachten: waarom? Wij waren op zoek naar een danstaal die net zo precies was gearticuleerd als het ballet, maar veel vrijer en grilliger is."

Uri Eugenio © Martijn Gijsbertsen

Daarvoor bood onder meer de zogeheten 'fractale' meetkunde handvatten: een meetsysteem waarmee vormen uit de natuur kunnen worden beschreven. Roebana: "Bijvoorbeeld een grillige kustlijn of de vorm van een boom. Maar ja, dan kom je in de studio en je zegt tegen de dansers: 'Jongens, we gaan niet-euclidisch dansen! Dan zie je ze denken: oké, uh, leuk hoor, maar wat gaan we dan in hemelsnaam dóen?"

Leine: "Dus moet je metaforen verzinnen. Bijvoorbeeld: maak grote cirkels met je ene arm en kleine cirkels met je andere, maar laat de bewegingen wel gelijk eindigen. Zo bouwen we de dans laag voor laag op. Steeds door middel van opdrachten: beeld je in dat de ruimte kantelt. Dan blijkt dat dezelfde dansfrase opeens veel meer diepte en dimensie krijgt."

"Dat bedoel ik nou met slim," zegt danser Uri Eugenio. "Door vanuit zulke opdrachten te werken, ontstaan er continu nieuwe dingen." Andrea Leine: "Zoals je anders kunt nadenken over meetkunde, beweging en symmetrie, zo kun je ook op een andere manier nadenken over bijvoorbeeld identiteit: wat is gelijkheid, bestaat die eigenlijk wel?"

Ontmoetingsplek

Harijono Roebana: "We willen tonen dat iets zich niet per se op een bepaalde manier hoeft te manifesteren, dat het ook op andere manieren kan. Zo is ons onderzoek met de jaren richting culturele identiteit opgeschoven. De moord op Theo van Gogh was daarvoor de directe aanleiding, we hadden sterk het gevoel dat we daarop moesten reageren. We leven in een diverse samenleving en dat vereist dat we op een andere manier met elkaar moeten omgaan. Onze dans is nu veel meer een ontmoetingsplek ."

Leine: "Vroeger ging het ons om de grammatica van de dans, nu is de danser bij de voorstelling onderdeel van het concept. We hebben met oudere dansers gewerkt, met dansers uit Indonesië, daar zijn mooie inzichten uit ontstaan. Door alles gewoon te laten 'zijn', al die verschillen naast elkaar, komt er meer eenheid."

Zoals ook met dans, kun je met muziek nooit concreet een pen of een theezakje uitdrukken

Harijono Roebana

In de alom bejubelde productie 'Ghost Track' (2011) gingen dansers uit Nederland, onder wie Uri Eugenio, de confrontatie aan met Indonesische dansers. Roebana: "In Ghost Track lieten we de verschillen tussen de westerse en oosterse danstalen zien, maar ook hoe die in elkaar kunnen overlopen. Er is geen sprake van een absoluut verschil, bleek. Van westerse naar oosterse dans: met drie tussenstappen ben je er al."

Nieuwsgierigheid naar 'de ander' is cruciaal, meent Andrea Leine, dat ligt besloten in alles wat ze voelt en doet. "Maar de wereld zit dichtgekit met regels: iets is zus of zo. Kijken we écht naar de ander, kunnen we nog wel echt voelen? Dans kan daarin een belangrijke rol spelen. Dat heeft de kunstvorm gemeen met muziek, waarmee we ons dan ook erg verbonden voelen."

Directe ervaring van het lichaam

LeineRoebana werkte samen met verschillende musici, zoals de gamelanspelers in bovengenoemde Ghost Track. Roebana: "Zoals ook met dans, kun je met muziek nooit concreet een pen of een theezakje uitdrukken. De crux is dat je zelf in je hoofd verbanden legt en emoties aanwakkert. Je kunt dat abstract noemen, maar het kan ook concreet zijn: het blijft dicht bij de directe ervaring van het lichaam."

Dat klinkt misschien inderdaad abstract, danser Uri Eugenio legt uit hoe het voor hem werkt: "Muzikaliteit van het lichaam is iets wonderbaarlijks. Je hebt de dans en de muziek, twee verschillende elementen. Hoe verhouden die zich tot elkaar? Het is niet zo van, dát is de muziek en ik dans precies óp die muziek. Het is een echte dialoog tussen dans en muziek, zo wordt het spannend."

© Martijn Gijsbertsen

Wat is het waardoor LeineRoebana al dertig jaar aan de top van de dans in Nederland kan staan? Andrea Leine moet er even over nadenken: "Het is de combinatie van artistieke processen en het feit dat we midden in de maatschappij staan. Zo heb ik het debat rond liquid gender, ofwel genderfluïditeit, dat mensen zich niet langer willen identificeren met begrippen als mannelijk en vrouwelijk, met interesse gevolgd. Ik dacht: daar moeten we wat mee. Ook Harijono zag het zitten een voorstelling rond deze thematiek te maken. Wat we eerder hadden gedaan met Ghost Track, waarin we het gebied tussen Oost en West verkenden en de verschillen tussen identiteiten vloeibaar maakten, doen we in Sweet Demon met begrippen rond mannelijk- en vrouwelijkheid."

Roebana: "Ik dacht aan een dans met vijf mannen. Vijf stomende hengsten op stal, laten we eens kijken wat dat wordt. Maar toen we de club bij elkaar hadden, diende dat thema zich als vanzelf aan: door de mate waarin deze mannen onderling verschillen en ook heel verschillend bewegen. We willen geen pamflettistisch homo-erotisch stuk maken of zo, maar het gebied tussen macho en feminien is heel interessant om te verkennen. Om van heel zacht naar 'tjakka!' te kunnen gaan, is een mooie reis."

De dansers lijken het bij deze mannelijke cast makkelijker te vinden wanneer we ze vragen 'vrouwelijk' te bewegen

Uri Eugenio, danser

"Wat opvalt is dat de omgangsvormen bij deze mannelijke cast anders zijn dan bij een gemixte cast. Er zijn veel aanrakingen, vanuit een soort broederschap, dat is schitterend om in dans vorm te geven. De dansers lijken het nu ook makkelijker te vinden wanneer we ze vragen 'vrouwelijk' te bewegen. In een gemixte cast bleek dat altijd problematisch, zo van: moet dat nou?"

Leine: "We hebben Uri in vorige producties weleens gevraagd om wuftere bewegingen te maken, want dat kan hij fantastisch. Maar in het openbaar bleef hij wat terughoudend. Nu doet hij het gewoon. Het is een sfeer van jongens onder elkaar."

Zware massa

Leine en Roebana vroegen tijdens het repetitieproces veel van danser Uri Eugenio. "Je moet sterk, maar ook zacht kunnen zijn, zowel sierlijk bewegen als explosief kunnen knallen," zegt de danser. "Je moet het uit jezelf op kunnen diepen. Wat je dan doet is zo authentiek mogelijk proberen te zijn. 'Uri' en 'Uri, de danser' zijn één."

Roebana: "We hebben in ons werk de vrouwen en de mannen nooit anders benaderd. Maar het valt op dat veel danseressen moeite hebben om felle accenten te geven aan hun beweging; om kracht te gebruiken vanuit een agressieve motivatie gaat tegen hun aard in, zo lijkt het." Leine: "Dan nemen we een omweg door te zeggen: beschouw het als zware massa die je in beweging moet krijgen. Dan lukt zo'n felle bewegingsfrase vaak wel."

Mannen hebben een eigen cultureel bepaalde basis, ondervindt het choreografenduo. "Ze hebben een zeer energieke invalshoek die je moet tackelen als het om genderfluïditeit gaat," constateert Roebana. "De zachtste man in de cast is warm en feminien, maar als ie gaat bewegen, spant ie al zijn spieren en staat er één brok. Dan is het 'húmpf!'. Die traditioneel mannelijke energie is moeilijk te doorbreken. Vaak denk ik: doe maar een tandje minder."

Sweet Demon van LeineRoebana, première 13/10 Chassé Theater Breda, tournee t/m medio december. www.leineroebana.com

Deel dit artikel

Ons onderzoek is met de jaren richting culturele identiteit opgeschoven. De moord op Theo van Gogh was daarvoor de directe aanleiding

Harijono Roebana, choreograaf

Zoals ook met dans, kun je met muziek nooit concreet een pen of een theezakje uitdrukken

Harijono Roebana

De dansers lijken het bij deze mannelijke cast makkelijker te vinden wanneer we ze vragen 'vrouwelijk' te bewegen

Uri Eugenio, danser