Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

x

'Ik ben in vele opzichten mislukt'

cultuur

Wil Rouleaux

Review

'Het eiland van het tweede gezicht', een uitbundige avonturenroman, gesitueerd op Mallorca, bleef vijftig jaar lang onvertaald. En dat terwijl onze eigen Geert van Oorschot de schrijver nog aangemoedigd heeft en het boek na verschijnen in 1953 van alle kanten lof toegezwaaid kreeg. De langverwachte vertaling doet gelukkig alle recht aan de barokke wereld van Thelen: een gezelschap van kunstenaars en lichtekooien, beroemdheden, emigranten en souteneurs.Tien, hooguit twintig bladzijden zijn er nodig om Vigoleis te leren kennen. De openingsscène spreekt al boekdelen. Hij is hals over kop met zijn vrouw van Amsterdam naar Mallorca gereisd en de aankomst per schip stelt hem voor de nodige problemen. De wereldvreemde Duitse intellectueel kan geen kruier vinden; hij heeft het gevoel er niet kapitaalkrachtig genoeg uit te zien en zoekt zijn toevlucht in dagdromerij. ,,Op deze manier mis je treinen en andere aansluitingen in het leven en bij het ontschepen loop je als laatste over de plank - wat trouwens niet gespeend is van een zekere waardigheid.”

Het is een mooie, typische Thelen-zin, waaruit nederigheid spreekt, maar ook koketterie. Op de volgende bijna duizend bladzijden wordt dat beeld van de hoofdpersoon, het alter ego van de schrijver, verder bevestigd. Enerzijds is Vigoleis bescheiden en mensenschuw; hij vindt zichzelf lelijk, hij is naar eigen zeggen 'in vele opzichten mislukt' en draagt 'de levensonbekwaamheid als Kaïnsteken op zijn voorhoofd'. Maar hij maakt even vaak een kwieke, zelfbewuste indruk ('ik heb aristocratische neigingen'), schept zelfs behoorlijk op en is van alle intellectuele markten thuis.

Albert Vigoleis Thelens barokke avonturen-en schelmenroman 'Die Insel des zweiten Gesichts' verscheen in 1953 en is tot op de dag van vandaag een Geheimtip gebleven; daaraan hebben ook de lovende recensies die meteen verschenen, ondermeer van Siegfried Lenz, en de latere lofprijzingen van Maarten 't Hart ('het mooiste boek uit de 20ste eeuw') niks kunnen veranderen. Afgelopen jaar werd in Duitsland de honderdste geboortedag van Thelen (1903-1989) herdacht; er verschenen twee biografische studies: een mooie en zeer aanbevelingswaardige fotobiografie van Jürgen Pütz en een ietwat onhandig geschreven portret van Cornelia Staudacher. De herdenkingsartikelen in de belangrijkste Duitse kranten vielen opvallend bescheiden uit.

Thelen werd geboren in Viersen, net over de grens bij Venlo, en vertrok wegens de 'Duitse geest' en het opkomende nationaal-socialisme al vroeg naar Amsterdam, waar hij Menno ter Braak, Marsman, Slauerhoff, Du Perron en Victor van Vriesland ontmoette, schrijvers die hij deels in het Duits heeft vertaald. Ter Braaks essay 'Het tweede gezicht' uit 1935 heeft hem mogelijk geïnspireerd tot zijn romantitel. Tijdens de Tweede Wereldoorlog leefde Thelen in Portugal en na de bevrijding opnieuw in Nederland waar hij de uitgever Geert van Oorschot leerde kennen. Die moedigde hem aan zijn avonturen op Mallorca gedurende de jaren 1931-1936, waarover zo aanstekelijk kon vertellen, op schrift te stellen. In amper negen maanden tijd voltooide hij zijn lijvige manuscript. Later publiceerde hij met 'Der schwarze Herr Bahssetup' (1956) nog een roman, die veel minder aandacht kreeg, en meerdere bundels met verhalen en poëzie. Thelen is hoofdzakelijk de schrijver van één roman gebleven.

Saai kan het leven van Thelen op Mallorca onmogelijk zijn geweest, al dekt het 'Het eiland van het tweede gezicht' met zijn 'toegepaste herinneringen' natuurlijk niet de volledige waarheid. In het boek is Vigoleis met zijn vrouw Beatrice naar het eiland gereisd omdat zijn zwager, die in Palma woont, op sterven ligt. Na aankomst blijkt deze Zwingli echter springlevend te zijn en samen te wonen met een prostituée. Vigoleis en Beatrice trekken aanvankelijk bij het paar in, later verblijven ze in een armzalig pension of bordeel, waar de liefdeslava rijkelijk vloeit, en uiteindelijk zelfs in het voormalige paleis van een generaal. Allerlei kleurrijke en twijfelachtige personen kruisen hun pad: soeteneurs, lichtekooien, oplichters, kunstenaars en Duitse emigranten waaronder beroemdheden als Harry Graaf Kessler en de filosoof Hermann Keyserling.

In Duitsland zijn inmiddels de nationaal-socialisten aan de macht, in Spanje woedt de burgeroorlog. Vigoleis en Beatrice krijgen problemen met de Duitse consul omdat ze een joodse vluchteling hebben geholpen. Uiteindelijk moet het paar hals over kop van het eiland vluchten.

Het is geen heksentoer om de zwakke kanten van deze roman aan te wijzen. De dialogen zijn nogal onhandig, de metaforen ronduit zwak - opmerkelijk voor iemand die ook dichter was. Iemand luistert aandachtig 'als een kind aan de lippen van een sprookjesverteller'. Een vermoeidpersoon ligt erbij 'als een uitgebluste fakkel tijdens een zwoele zomernacht'. Iemand 'bloedt als een galeislaaf' en wast even later zorgvuldig zijn handen 'als een chirurg voor de operatie'.

In de roman komen honderden namen en verwijzingen voor naar Duitse, Franse, Spaanse of andere literatoren, filosofen, musici en schilders. Maar het is niet veel meer dan name-dropping, een systeem kan ik er niet in ontdekken. Ook woorden als 'obtrunctatiegemeenschap', 'axolotl' en 'antropopatisme', zullen waarschijnlijk bedoeld zijn om indruk te maken op de 'welwillende lezer', die Thelen zo vaak aanroept.

Het grootste bezwaar tegen dit boek is dan nog niet eens genoemd. Het eigenlijke verhaal wordt overwoekerd door allerlei terzijdes, uitweidingen en excursies. Soms zijn die geestig of informatief, zoals ook een aantal anekdotes en kolderieke passages voor dit boek kunnen innemen. Maar veel vaker zijn de uitweidingen willekeurig en vermoeiend en stellen ze het geduld van de lezer danig op de proef. Aan schiften en selecteren heeft Thelen ongetwijfeld een broertje dood gehad. Kortom, dit is een boek voor de liefhebber. Puristen en strenge estheten zullen er grote moeite mee hebben.

'Het eiland van het tweede gezicht' (de betekenis van titel blijft ietwat vaag) staat in de traditie van de grote schelmen-en avonturenroman à la Cervantes en Fielding. Sommigen hebben in Thelen een wegbereider van Günter Grass' zes jaar later verschenen 'Die Blechtrommel' gezien. Het gaat hier allemaal om schrijvers die door hun vocabulaire en vertelwijze moeilijk te vertalen zijn. Dat geldt ook voor Thelen. Wil Boesten is er desondanks op bewonderenswaardige wijze in geslaagd om dit weerbarstige proza adequaat te vertalen. Het grootste compliment dat men een vertaler kan maken, geldt ook voor hem: je merkt nauwelijks dat het een vertaling betreft. De taalvondsten, woordspelingen, de afwisseling van Bargoens en boekentaal en de barokke zinsbouw zijn door Boesten uitstekend weergegeven. Een uitzonderlijke prestatie.

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.

Deel dit artikel

Advertentie

Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang tot Trouw.nl.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden

Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.