Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

'Het Vuil, de Stad en de Dood' kan nu wel

Cultuur

Hanny Alkema

Review

Eind oktober 1987 is er een heuse toneelrel in Nederland. De geplande voorstellingen van het in Duitsland zelf zwaar omstreden en daar nooit opgevoerde 'Het Vuil, de Stad en de Dood' van Rainer Werner Fassbinder (1945-1982) stuiten op felle weerstand en zullen ten slotte, op één besloten opvoering na, worden afgelast. Vanavond zal, vijftien jaar na dato, dit meest omstreden stuk aller tijden alsnog in première gaan bij het Nationale Toneel. Zonder één wanklank. Een terugblik.

1975. Fassbinder wil een 'Frankfurt-Stück' maken en verzamelt met zijn gezelschap, het Frankfurter Theater am Turm, gegevens over corruptie, grondspeculatie en prostitutie in deze stad. Voor de uiteindelijke toneeltekst, 'Der Müll, die Stadt und der Tod (oder Frankenstein am Main)', ontleent hij de stof voor een belangrijk deel aan 'Die Erde ist unbewohnbar wie der Mond', een in 1973 door Gerhard Zwerenz geschreven roman over hetzelfde onderwerp. Binnen het gezelschap roept de controversiële inhoud verzet op. Het stuk zou antisemitisch zijn en vooroordelen dienaangaande bevestigen. Vooral de centrale figuur, de Rijke Jood, roept weerstand op. Fassbinder neemt ontslag. Het stuk wordt van het repertoire gehaald. Het jaar daarop neemt de Duitse uitgever Suhrkamp, na heftige kritieken en discussies, de toneeltekst uit de handel en vernietigt deze.

De filmversie 'Schatten der Engel' (wereldpremière in Rotterdam) brengt minder opschudding teweeg. Alleen in Cannes, later, verlaat de Israëlische delegatie onder protest het filmfestival. Een poging van Schauspiel Frankfurt om in 1985 het stuk alsnog ten tonele te brengen, loopt stuk op massaal protest. Voor regisseur Peter de Baan is dat aanleiding het stuk hier onder de aandacht te brengen. De reading met discussie na, januari 1986 in de Amsterdamse Balie, verloopt zonder wanklank.

Het jaar daarop verkiest aankomend regisseur Johan Doesburg het stuk als eindexamenproject. Het Amsterdamse theater Frascati weigert hem eind oktober echter het podium. De eerste opvoering zal nu op 18 november in het Rotterdamse theater De Lantaren zijn. De Stichting Bevrijding Antisemitisme (Stiba) verzoekt b. & w. Rotterdam meermalen de voorstelling te verbieden. B. & w. weigeren. Journalisten, zo ongeveer alle columnisten, Joden en politici mengen zich in het steeds verhitter wordende debat. De antisemitische uitspraken in het stuk worden door niemand ontkend, maar, menen de voorstanders, die moeten juist gehoord worden om tegen dergelijke opvattingen in het geweer te kunnen komen. Het conflict wordt op de spits gedreven. Onder het motto 'Alle Cohens aan dek' bezetten demonstranten op de bewuste première-avond de speelvloer. Op een besloten opvoering drie dagen later verharden de standpunten zich slechts. Vanwege diverse bedreigingen, onder meer aan de zich hevig werende acteur Jules Croiset, wordt op 23 november van verdere uitvoering afgezien.

Begin december wordt Croiset ontvoerd door een fascistische jongerenorganisatie. Begin januari bekent hij dit zelf in scène te hebben gezet, evenals alle dreigbrieven, ook aan zijn eigen gezin. Deze geschiedenis neemt Harry Mulisch in 2000 tot inzet van zijn boekenweekgeschenk 'Het theater, het lied en de waarheid'. De destijds ook bedreigde Freek de Jonge kondigt hierop een boekverbranding aan bij de opening van het Boekenbal, maar houdt dit symbolisch.

Fassbinder, die in 1982 overleed, heeft een deel van de commotie, maar nooit de wereldpremière van zijn stuk meegemaakt. Die vond in 1987 in een off Broadway-theater plaats. De Nederlandse première vanavond is geënsceneerd door dezelfde Doesburg van die eerder geplande opvoering. Om niet het vuur onnodig op te stoken en in alle rust te kunnen werken, is bewust voor een mediastilte gekozen. Geen interviews. De try-outs zijn rustig verlopen. Een aantal mensen uit de Joodse gemeenschap heeft wel een uitnodiging ontvangen, maar van boze reacties of enige wanklank is geen sprake. Het lijkt erop dat de gevoeligheid van destijds is gesleten, zodat stuk en voorstelling op hun werkelijke merites beoordeeld kunnen worden.

Deel dit artikel