'Een kamer verder lag een echte Dürer, die je nooit mocht zien'

cultuur

Wera de Lange

Er worden precies 134 tekeningen uit de Koenigs-collectie vermist, zegt het Russische ministerie van cultuur. En deze vermiste tekeningen zijn allemaal 'zoekgeraakt', voordat de dubbel geroofde Nederlandse collectie oude meesters in 1945 uit Duitsland naar de Sowjet-Unie was gebracht. Daar is het ministerie "zeker" van, zegt perssecretaresse Irina Roednik.

Dit betekent, legt mevrouw Roednik namens cultuurminister Sidorow uit, dat die 134 vermiste tekeningen over prive-collecties verspreid zijn geraakt. "Nederland moet zich realiseren, dat het terugkrijgen van werken uit prive-collecties het moeilijkste is, dat er bestaat." Die verzamelingen kunnen zich overal bevinden, in de Verenigde Staten, West-Europa, Rusland.

Precies 526 tekeningen (werken van Rembrandt, Titiaan, Van Ostade, Dürer, Holbein, Tintoretto) kochten de Duitsers eind 1940 van de Hollander Van Beuningen. Het was een koop met het mes op de keel van de verkoper.

In 1945 kregen de Sowjets de tekeningen in handen, bij de verovering van het kasteel Weesenstein bij Dresden. In juni werd de collectie met duizenden andere kunstwerken uit Duitse musea door Sowjet-kunstkenners-in-uniform verzameld en naar de Sowjet-Unie gebracht.

Tussen 10 mei 1945 en het moment, dat de collectie in de kelders van Sowjet-musea verstopt werd, kan van alles mis gegaan zijn: "Vooral de operatie met kunstwerken uit Dresden was beroerd en chaotisch georganiseerd" , vertelt de Russische kunsthistoricus (en Koenigs-expert) Alexei Rastorgoejew. "Het is in de eerste fase, tot de distributie over Sowjet-staatsmusea, dat werken werden gestolen en verkocht aan particulieren."

Een deel van wat er toen verdween, kwam later boven water, in DDR-musea, in collecties en op veilingen. Zodat Nederland in 1989 kon vaststellen, dat er van de 526 nog 491 tekeningen werden gezocht. Een maand geleden erkende het gezag in Moskou eindelijk, dat een flink deel daarvan in Rusland is. En een week geleden mocht ambassadeur Vos de 'teruggevonden' tekeningen bekijken. "Het zijn er ongeveer 360" , wist minister Sidorow toen. Het blijken er bij iets nader onderzoek precies 357 te zijn.

Kunsthistorici als Rastorgoejew, wisten al lang, dat er 'ongeveer 350' prenten uit de Koenigs-collectie in het Moskouse Poesjkin-museum waren verborgen. Dat was een publiek geheim in het wereldje. "Over de Koenigs-collectie werd 20 jaar geleden al gepraat op colleges." Rastorgoejew vermoedt, dat Sidorow en Vos uitsluitend die tekeningen uit het Poesjkin-museum hebben gezien, mogelijk aangevuld met een paar uit de Hermitage in Sint Petersburg.

Rastorgoejew is er "vrij zeker" van, dat het ministerie niet de kans had andere Sowjet-musea na te lopen. Hij heeft daarom "nog niet helemaal de hoop opgegeven, dat er in staatsmusea in de provincie en/of in andere Gos-staten nog wat boven water komt."

Nederland heeft het voor een groot deel aan deze Rastorgoejew en enkele companen (de restaurateur Jamsjikow met name) te danken, dat die 357 tekeningen nu boven water zijn gekomen. Want er werd in het Moskouse kunstwereldje wel over gepraat, maar niemand durfde het te publiceren en al helemaal niet in de internationale kunstpers. Totdat Rastorgoejew de zaak aan de grote klok hing, begin 1991.

Rastorgoejew, bitter: "Kunsthistorici in de Sowjet-Unie leerden het vak in een gesloten land. Zij konden niet reizen, op een paar gepriviligieerden na. We konden niet naar Rome; de beste musea van de wereld kenden we alleen uit de verte. Het enige dat wij konden doen, was dat bestuderen wat we in onze eigen musea hadden. Ik kan u verzekeren, het is knap krankzinnig aan een publikatie te werken over een of andere tweederangs werk uit de Duitse 16e eeuw, als je weet dat een kamer verder een Durer ligt, die je nooit mag zien. Op een gegeven moment besloot ik, dat de bom maar eens tot ontploffing moest worden gebracht."

Rastorgoejew deed zijn mond open, de bom ontplofte en "de wereld van mensen als mevrouw Irina Antonowa, de directrice van het Poesjkin-museum, stortte ineen" , stelt Rastorgoejew met genoegen vast.

"De beroeps-levensgeschiedenis van mevrouw Antonowa is gruwelijk. Haar hele beroepsleven heeft ze vergiftigd met leugens. Ze was op en top dienaresse van het systeem. En ze hoort tot een mensenslag waar ik een bijzondere hekel aan heb, de zogenaamd verlichte culturele elite van de Sowjet-Unie, die zo 'vrij' en zo 'liberaal' was. Mensen als Vosnesjenski, Richter, Jewtoesjenko, dat zijn haar vrienden. Voor een deel grote kunstenaars, maar ze lieten zich gebruiken als decoratie voor een gruwelijk systeem. Antonowa heeft er hele sterke contacten aan over gehouden, ook bij de zogenaamde democraten."

Die Antonowa dus, nu 70 jaar oud, moest meemaken, dat een jonge blaag, een landgenoot, in de Izwestia en in het vermaarde internationale tijdschrift Art News straffeloos kon beweren, dat zj sinds jaar en dag de grootste kunstschatten voor de wereld verstopt houdt, tegen verdragen, internationale regels en de museum-beroepsethiek in.

Paniek

Rastorgoejew: "Ze raakte in paniek. Ontkende eerst dat ze de tekeningen ooit gehad had. Ontkende toen, dat ze ooit ontkend had. Zocht toen de geijkte weg van communisten tussen ja en nee in. En probeerde de collectie vervolgens nog een keer te verstoppen, door de tekeningen in mei 1991 naar het USSR-ministerie van cultuur over te brengen."

Bij die laatste operatie werd Antonowa geholpen door minister Goebenko, die tegelijkertijd de Nederlandse delegaties voortdurend een rad voor ogen bleef houden. Maar het was dom, wat het tweetal deed. Er viel al niets meer te verstoppen: weer kon Rastorgoejew in Art News glorieren. Nu met het bericht over de geniepige verhuizing naar het ministerie.

Wraak

Rastorgoejew geeft toe, dat een van zijn persoonlijke drijfveren in de hele zaak wraak is, wraak op het systeem dat zijn vader ten tijde van Stalin zeven jaar lang in een kamp in Siberie probeerde te breken.

"Het communisme is even erg als het nazisme. Gevaarlijker nog, omdat het humaner lijkt. Het communisme heeft geen twaalf jaar, maar meer dan 70 jaar stand weten te houden. De Russen waren na de oorlog slechter af dan de Duitsers. Alle mythes zijn kapot. Zelfs de oorlog hebben we uiteindelijk niet gewonnen. Dat drijft mij. We hebben collectief schuld aan dat alles. Maar niemand wil die schuld erkennen."

De laatste Unie-minister van cultuur, Goebenko, schijnt ook persoonlijke motieven te hebben gehad voor zjn gedrag. Goebenko's vader werd door de Duitsers vermoord en de latere acteur-minister groeide op in een kindertehuis. Mede daarom zou de minister niet van zins zijn geweest ook maar een kunstwerk aan de Duitsers terug te geven. Dat de Koenigs-collectie niet uit Duitsland maar uit Nederland komt, kon hem niet veel schelen; Goebenko was bang voor het precedent.

De kaduke reputatie van Antonowa en haar medeplichtigen op het ministerie, Goebenko's eigen kijk op de zaak en vooral de zeer gevoelige aard der wederzijdse Duits-Russische kunstclaims, dat alles verklaart, waarom de 'glasnost' de zaak van de Koenigs-collectie nooit heeft bereikt. Krankzinnige geheimhoudingdrift beheerste de kwestie van de 'oorlogstrofeeen' tot een maand geleden. En nog steeds voelt minister Sidorow zich genoodzaakt heel omzichtig te werk gaan, uit angst voor machtige ondergeschikten.

Over het professionele niveau van Sidorow spreken mensen als Rastorgoejew met weinig respect: "Een literaat, geen professioneel." Maar voor het eerst weet een Russische minister van cultuur de indruk te wekken, dat hij open kaart speelt. Rastorgoejew: "Ik heb een keer met Sidorow en de Nederlandse ambassadeur ontbeten. En ik kreeg toen sterk het gevoel dat de minister de zaak niet alleen boven tafel wil hebben; hij is vast van plan de tekeningen aan Nederland terug te geven."

Op zoek

Zeer binnenkort gaat een gemengde Russisch-Nederlandse commissie op zoek naar de verdwenen 134 tekeningen. Rastorgoejew en de zijnen doen mee aan dat onderzoek. Het wordt moeilijk, zegt de speurder. Collectioneurs moeten gevonden en bepraat worden.

"Een claim op kunstwerken, zoals die van de Nederlandse staat op de Koenigs-collectie, leidt ook in het Westen niet gauw tot (gratis) terugvordering bij particulieren. Die tekeningen zijn misschien al ettelijke malen verkocht; de huidige eigenaar heeft weinig te maken met de voorgeschiedenis."

In Rusland komt er nog een complicatie bij: kunstwerken mogen van de Russische wet onder geen beding worden uitgevoerd.

Collectioneurs in het Westen is een ding, Russische kunstverzamelaars vormen een slag apart, althans de oudste generatie. Rastorgoejew: "Het is een heel klein wereldje, van misschien 80 mensen. Weinigen in de USSR konden zich veroorloven geld uit te geven aan kunst. En er hangt bijna altijd de geur van het kwaad rond de oudere collecties. Het is nooit zuivere koffie: Er is KGBgeld mee gemoeid of roof uit de huizen van oude adellijke families na de revolutie van 1917 of priveroof uit Duitsland in 1945. Slechte mensen van het soort dat een tekening liever verbrandt dan hem terug te geven. Daarom moeten wij heel voorzichtig te werk gaan. Er moet een klimaat geschapen worden, waarin de tekeningen kunnen opduiken. Anders zien we ze nooit meer terug."

Een deel van de 134 is in Rusland, dat staat vast. Rastorgoejew heeft met eigen ogen twee Koenigs-tekeningen zien hangen bij een private collectioneur. Meer wil hij daar niet over kwijt. Vanwege het klimaat.

Lees verder na de advertentie

Trouw.nl is vernieuwd. Ter kennismaking mag u nu gratis onze artikelen lezen.

Deel dit artikel

Advertentie