Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

‘Deze ontspoorde wereld’: een indringend dagboek van een onderduikster die een donkere toekomst tegemoet gaat

Cultuur

Sylvia Heimans

Paula Bermann © -
Boekrecensie

Dagboek van een Duits-Joodse onderduiker in Jutphaas toont de mentale strijd van haar moeder.

Oorlogsdagboeken vormen als geen ander een directe stem uit het verleden, en blijven daarom tot de verbeelding spreken. Ook al - of juist omdat - de oorlog inmiddels meer dan zeventig jaar achter ons ligt. ‘Deze ontspoorde wereld’ is de nalatenschap van een vrouw die 45 was toen Duitsland Nederland binnenviel. Die leeftijd maakt haar dagboek een compleet andere beleving dan de bekende verhalen van jonge vrouwen zoals Anne Frank en Etty Hillesum. Hier geen levenslustige toon, relativering, humor, verliefdheid of perspectief op een naoorlogs leven. Ze hanteert, op een enkele uitzondering na, een feitelijke, beheerste stijl, minder literair, wel adequaat.

Lees verder na de advertentie

Paula Bermann is een keurige Duits-Joodse vrouw die in de jaren twintig trouwde met de Nederlandse Coenraad van Es. In het begin van de oorlog wonen ze met hun drie kinderen in Amsterdam-Zuid. Bermann is dan nog zeer op haar omgeving gericht. Haar eigen kinderen vindt ze egoïstisch, en op straat ziet ze tot haar afkeuring de zedeloosheid toenemen. Haar echtgenoot lijdt na het verlies van zijn werk aan depressies en daar kan ze maar moeilijk begrip voor opbrengen. Financieel hebben ze het goed.

De ooit sterke, trotse Duitse vrouw verandert in een geestelijk en lichamelijk wrak

Bermann, zo blijkt uit haar dagboek, neemt haar taken als huisvrouw serieus. Meubels moeten gepoetst worden en de voedselvoorraden aangevuld, zeker zolang dat kan. Ze getroost zich veel moeite de maaltijden gevarieerd en gezond te houden. Waardering voor dit alles krijgt ze niet. Haar twee oudste kinderen zijn niet aardig tegen haar, keren zich zelfs van haar af vanwege haar Duitse achtergrond, ‘in hun ogen ben ik een walgelijke moffin’. De echtgenoot treedt niet op. Alleen haar jongste dochter Sonja komt haar nabij en lijkt haar zorgen om familie in Duitsland te delen.

Donkere toekomst

De Bermanns zijn voldoende op de hoogte van de situatie in Duitsland om te weten dat ook zij een donkere toekomst tegemoet gaan. In 1941 stelt Paula zich al beelden voor van een concentratiekamp. Haar houding is defaitistisch, en je verwacht daarom niet dat dit gezin gaat onderduiken. Onder invloed van niet-Joodse buren, verhalen over opgepakte Joden en haar eigen kinderen die zich niet wensen uit te leveren, doen ze dat toch.

Omslag ‘Deze ontspoorde wereld’ © -

Bermann is zo ondersteboven van haar onderduik dat ze vier maanden niet kan schrijven. Het verslag daarna is even hartstochtelijk als ontroerend. Ze lijkt buiten adem als ze probeert onder woorden te brengen wat haar bezielde om haar geliefde woning te verlaten. “En ik, door panische schrik bevangen, liet alles in de steek, had maar één gedachte: kind en man redden. Ik was waanzinnig. Ik, die nooit zonder ster de straat op wilde, trok de sterren van onze jassen en kleding en verliet op een hete middag mijn huis.”

Ze komt met haar echtgenoot en jongste dochter terecht in een gezin van een beroepsmilitair in Jutphaas, een dorp bij Utrecht (nu Nieuwegein), waar ze tot maart 1944 verblijven. De verhoudingen in het gezin verbeteren aanmerkelijk en de depressies van echtgenoot verdwijnen. De relatie met de onderduikgevers is goed, maar niet erg warm. Het is een zakelijke overeenkomst. Bermann uit wel regelmatig haar diepgevoelde dankbaarheid voor alle hulp die ze van haar omgeving krijgt.

Dagelijkse wandeling

Het leven van een onderduiker is leeg, maken we op uit het dagboek. Paula heeft naast lezen en wat handwerk niets te doen. De dagen duren eindeloos. Voor het avondeten gaan ze even naar beneden en wanneer het donker is, maken ze zelfs dagelijks een wandeling. De zomer is daarom een kwelling, want het is lang licht. Bermann zit de dagen uit en heeft alle tijd om zich zorgen te maken over haar kinderen die nu lief en betrokken zijn. De oudste twee zitten elders ondergedoken en komen opvallend genoeg vrij regelmatig op bezoek. Ze brengen nieuws over vrienden en kennissen en nemen voedselbonnen mee.

De ooit sterke, trotse Duitse vrouw verandert in een geestelijk en lichamelijk wrak. Nerveus, steeds bezig met proberen het lot gunstig te stemmen voor haar kinderen. Voor zichzelf ziet ze nauwelijks een toekomst meer. In God kan ze niet meer geloven en ze ziet het wonder van het leven alleen nog in de natuur.

Hoewel van te voren duidelijk is dat het slecht afloopt, blijft het boeien hoe de dagboekschrijfster haar steeds kleiner wordende leven volhoudt, terwijl de druk op de Joden toeneemt.

Nog te vers

Bermann, haar echtgenoot en haar oudste dochter Inge werden in maart 1944 verraden. Na verhoor in Amsterdam werden ze op transport gesteld naar Westerbork en later naar Bergen-Belsen. Bermann raakte daar psychisch in de war. Nadat haar echtgenoot in januari 1945 aan tyfus overleed, pleegde zij zelfmoord.

Na de oorlog stonden de dagboeken van Paula Bermann in de kast bij haar jongste dochter Sonja, voor wie ze ooit was begonnen een dagboek bij te houden. Zij kon de ouderwetse Duitse schrijftekens echter niet lezen. In 1984 benaderde ze met haar broer en zus de Universiteit van Amsterdam voor een transcriptie. Dit verzoek kwam terecht bij Johan Winkelman, die drie jaar nodig had voor de ontcijfering. Hij maakte er een leesbare Duitse versie van en raakte ervan overtuigd dat het dagboek gepubliceerd moest worden. Maar voor de kinderen waren de wonden nog te vers. Dertig jaar later kwam de vertaler zijn werk weer tegen en ging op zoek naar nabestaanden. Bermanns drie kinderen waren inmiddels overleden, maar de kleinkinderen gaven nu toestemming.

Deze uitgave had wel gewonnen bij meer informatie over de onderduikgevers, die vrij anoniem blijven. Zijn zij gestraft door de Duitsers? Was er naoorlogs contact met de kinderen? Hoe is het verhaal in dat gezin overgeleverd? Wat rest is niettemin een indringend beeld van de mentale strijd van een moeder voor het leven van haar kinderen.

Oordeel: Indringend dagboek van een onderduikster

Paula Bermann
Deze ontspoorde wereld
Vert. Johan Winkelman
Balans; 230 blz. € 22,50

In ons dossier boekrecensies vindt u een overzicht van de besprekingen van pas verschenen fictie, non-fictie, jeugdliteratuur en thrillers.

Deel dit artikel

De ooit sterke, trotse Duitse vrouw verandert in een geestelijk en lichamelijk wrak