Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

'De rechtvaardigen' vertelt het verhaal van een consul die duizenden Joden redde

Cultuur

Paul van der Steen

Lijst van de verstrekte visa. © -
Recensie

Jan Brokken pluist de geschiedenis uit van dappere diplomaten en de duizenden Joden die ze naar Azië lieten vluchten.

De directeur van Philips in de toenmalige Litouwse hoofdstad Kaunas had geen diplomatieke ambities. Jan Zwartendijk (1896-1976) werd gevraagd om op te treden als consul. In uiterst onzekere tijden, aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog, zei hij ja. Met eenzelfde vanzelfsprekendheid zou hij niet veel later visa voor Curaçao uitschrijven voor uit Polen gevluchte joden.

Lees verder na de advertentie

Zwartendijk had niet de ambitie om een held te worden. Hij was wel moedig genoeg om te doen wat hij noodzakelijk achtte, waar veel anderen in het corps diplomatique nogal bangelijk opereerden, ook uit angst om de Nederlandse neutraliteit in gevaar te brengen.

Naar een onderscheiding kon hij fluiten, Yad Vashem wees een aanvraag af

Behalve Zwartendijk vervulden ook de Nederlandse ambassadeur in Riga, Leendert de Decker, en de Japanse consul, Chiune Sugihara, bepalende rollen. Voor laatstgenoemde was het ook fysiek een uitdaging: hij moest de Japanse karakters in paspoorten penselen, een intensief werkje.

Ook verderop de vluchtroute waren er mensen die zich het lot van de vluchtelingen aantrokken. Curaçao bereikten ze nooit. Wel het oosten van Azië, ook omdat Moskou dol was op buitenlandse deviezen. Vluchtelingen moesten honderden dollars neerleggen voor hun treinreis door vele tijdzones. Daar kregen ze wel een luxe trip voor terug. Daarna wachtte een nogal ongewis bestaan. Velen brachten de oorlog noodgedwongen in Japan of China door. Pas daarna vonden ze hun weg naar elders, van Amerika en Australië tot Israël.

Uitstel, maar geen afstel

Jan Brokken, met zijn indrukwekkende staat van dienst op non-fictiegebied, stuitte voor het eerst op deze geschiedenis tijdens een reis met de Trans Mongolië Express van Peking naar Moskou in 1983. Een dochter en kleinzonen van vluchtelingen uit de oorlogsjaren maakten de reis van hun (groot-)ouders in omgekeerde richting. Zo’n tien jaar geleden, tijdens het onderzoek voor ‘Baltische zielen’, dook de schrijver dieper in het verhaal van de reddingsoperatie en Zwartendijk. Even overwoog hij er plaats voor in te ruimen in het boek. Maar uiteindelijk vond hij dat van een geboren Rotterdammer onmogelijk een Baltische ziel kon worden gemaakt.

Een decennium later - na nog twee boeken die speelden aan de Oostzeekust (‘De Kozakkentuin’ en ‘De gloed van Sint-Petersburg’) - pakt de schrijver de draad alsnog op. Hij probeert helder te krijgen hoever de vluchtelingen kwamen en hoe het hun en de mannen die maakten dat ze aan de Holocaust konden ontsnappen in later jaren verging.

Uitbrander

Wrang is het gebrek aan waardering waarmee de doorslaggevende diplomaten na de oorlog te maken krijgen. Naar een Nederlandse onderscheiding kon hij na de oorlog fluiten. In plaats daarvan kreeg hij een berisping, omdat hij niet volgens de regels had gehandeld. Dochter Edith: “Die onderscheiding kon hem niks schelen. Maar dat hij een uitbrander kreeg, vond hij vervelend.” Of zoals hij het zelf tijdens een naoorlogs verhoor verwoordde: “Als je niets doet, maak je ook geen fouten.”

Yad Vashem wees een aanvraag voor een Israëlische onderscheiding als Rechtvaardige onder de Volkeren tot twee keer toe af, één keer voor en één keer na Zwartendijks dood. In 1997 kwam de erkenning alsnog. Tijdens de bijbehorende ceremonie in de Amsterdamse Beurs van Berlage liet geen bewindsman of hoge ambtenaar van het Nederlandse ministerie van buitenlandse zaken zich zien.

(lees verder na de foto)

Omslag 'De rechtvaardigen' © -

Wat ook aan Zwartendijk knaagde, was dat geen van de overlevenden zich na de oorlog bij hem meldde. Ze worstelden met hun eigen verleden en waren druk met het opnieuw oppakken van hun levens. Na twintig jaar kreeg de consul een beetje duidelijkheid, toen hij hoorde van drie overlevenden. Aanvankelijk reageerde Zwartendijk verheugd, maar toen sloeg de stemming om. Dat duizenden niets van zich lieten horen, moest wel betekenen dat zij het niet hadden gered. Een in september 1976 vervaardigd verslag van een rabbijn in Japan maakte duidelijk dat het anders was: 95 procent van de Joden aan wie Zwartendijk een visum verschafte, overleefde de oorlog. De oud-diplomaat heeft het niet meer geweten. Hij overleed een week voor het bericht Nederland bereikte.

Nieuwe heldenstatus

Zwartendijks collega Sugihara had het aanvankelijk nog zwaarder te verduren. Als Japans vertegenwoordiger in Roemenië werd hij in 1944 met zijn vrouw en drie zoons door de binnenvallende Russische troepen gearresteerd. Samen zaten ze anderhalf jaar in een krijgsgevangenenkamp. Na vrijlating kreeg Sugihara zijn ontslag als diplomaat vanwege zijn eigenzinnige handelen in Litouwen aan het begin van de oorlog. Om het hoofd boven water te houden, pendelde hij in de jaren daarna vanuit Japan op en neer naar de Sovjet-Unie om daar met seizoensarbeid de kost te verdienen.

Bij deze auteur weet de lezer zeker dat de rafelige kanten van de geschiedenis niet zijn weggepoetst

Eind jaren zestig kwam de kentering. Nadat Israël en Amerika Sugihara’s rol hadden ontdekt, zag ook Japan de kansen die deze heldhaftige figuur bood. Buitenlandse Zaken gaf hem eerherstel en een staatspensioen. Door de uitzondering Sugihara te koesteren, konden de Japanners hun eigen oorlogsverleden laten rusten, constateert Brokken. Bij de nieuwe heldenstatus van de consul paste zelfs een speciaal museum, Sugihara Memorial Hall. De vervolging en vlucht van de Joden krijgen er aandacht, maar de manier van uitlichten van Sugihara’s rol riekt volgens Zwartendijks zoon en Brokken wel erg naar persoonsverheerlijking.

Verspreide puzzelstukjes

Zo’n onkritisch monument wordt ‘De onrechtvaardigen’ nooit. Met deze auteur (van het meesterwerk ‘De vergelding’ over het Zuid-Hollandse Rhoon tijdens de oorlog) weet de lezer zeker dat ook de rafelige kanten van de geschiedenis niet worden weggepoetst.

Brokken heeft de levensgeschiedenissen van zijn hoofdrolspelers en vluchtverhalen van de gelukkigen die een visum kregen, minutieus uitgepluisd. Het moet een hels karwei zijn geweest, aangezien de puzzelstukjes verspreid lagen over de hele wereld. Bovendien gingen veel archiefstukken in roerige tijden verloren. Alle papieren van Zwartendijk werden bijvoorbeeld voor diens vertrek uit Litouwen verbrand.

Wellicht was Brokken zo tevreden over wat hij toch heeft weten te reconstrueren dat hij zijn verhaal vrij breed uitserveert. Dat Loe de Jong in deel 9 van zijn ‘Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede wereldoorlog’ slechts een paar regels wijdt aan de consul in Kaunas is een omissie. De bijna 500 pagina’s van ‘De rechtvaardigen’ zijn misschien weer net iets te veel van het goede. Vooral in de tweede helft mist het boek wat vaart. Door iets scherper selecteren en meer regie had Brokken dit epos nog indrukwekkender kunnen maken.

Oordeel

Met scherpere selectie had dit epos nog meer indruk gemaakt.

Jan Brokken
De rechtvaardigen. Hoe een Nederlandse consul duizenden Joden redde
Atlas Contact; 510 blz. € 21,99

Recensenten van Trouw bespreken pas verschenen fictie, non-fictie, jeugdliteratuur en thrillers. Meer recensies leest u hier.

Deel dit artikel

Naar een onderscheiding kon hij fluiten, Yad Vashem wees een aanvraag af

Bij deze auteur weet de lezer zeker dat de rafelige kanten van de geschiedenis niet zijn weggepoetst