Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

'De heilige Rita’ van Tommy Wieringa is een ode aan het Twentse land

Cultuur

Gerwin van der Werf

Portret van auteur Tommy Wieringa. © ANP
Recensie

Tommy Wieringa brengt in ‘De heilige Rita’ een ode aan de te diep gewortelden voor wie de wereld te sterk verandert. 

Een sproeivliegtuigje stort neer in een maïsveld vlakbij de grens met Duitsland. Aan boord een Rus die van ver achter het IJzeren Gordijn is gekomen met zijn krakkemikkige kist. De zwaargewonde piloot wordt door boer Aloïs Krüzen, samen met diens vrouw en zoontje Paul, een tijdlang verzorgd op de boerderij. Een Rus in de keuken, het zorgt voor opschudding in Mariënberg, een dorp waar nooit iets gebeurt.

Lees verder na de advertentie

In zijn nieuwe roman ‘De heilige Rita’ keert Tommy Wieringa terug naar Twente, de streek waar hij is opgegroeid. Het is ook een korte terugkeer naar een geliefd thema uit zijn doorbraakroman ‘Joe Speedboot’: de vliegmachine, symbool van stuwkracht en levenslust. Niemand schrijft over vliegen zoals Wieringa (‘het licht van achteren leek hem voort te duwen door de koude hemel’) en weinigen sleuren de lezer zo dwingend een landschap in dat tegelijk bekend en mythisch aandoet: “Het lover van de bosrand bolde zwanger en de snijmaïs op de es stond hoog.”

Krimpregio

Veertig jaar na de crash zorgt Paul Krüzen op dezelfde oude Saksische boerderij voor zijn vader Aloïs. De Rus is allang met de noorderzon vertrokken, met Pauls moeder in zijn kielzog. Vader en zoon moeten er het beste van zien te maken. Het lommerrijke grensland is veranderd in een krimpregio, een streek waar je zo snel mogelijk uit vertrekt als je wél iets kan. Waar je een wolf kunt aantreffen, maar geen pinautomaat.

Na de Rus kwamen de Chinezen in Mariënberg, zij bleven langer met hun restaurants, maar ook zij ‘wortelden ondiep’. Wel diep geworteld zitten Paul Krüzen en zijn beste vriend en vroegere klasgenoot Hedwiges Geerdink. De laatste is kruidenier van het ouderwetse soort die in zijn haveloze winkel behalve blikjes Unox smeerworst en slagroomspuiten haast niets meer verkoopt. Paul is handelaar in curiosa, militaire uniformen en oud wapentuig. ‘Curosia’ staat er per ongeluk op het uithangbord voor de boerderij. Paul laat het er maar bij. Wekelijks bezoekt hij de Thaise prostituee Rita in een bordeel net over de grens, gerund door Steggink, ook oud-klasgenoot maar niet bepaald een vriend: “Steggink had geen biografie maar een strafblad.”

‘De heilige Rita’, patrones van de hopeloze gevallen, het is duidelijk dat er voor haar werk aan de winkel is in Mariënberg. De vrouw als hoer en heilige, het is een loei van een cliché, maar het stoort in dit verhaal gelukkig niet. Dat komt omdat de blik is gericht op die hopeloze gevallen, op hen die haken naar de troost en (valse) hoop die Rita hun kennelijk biedt. Zijzelf is een ijle aanwezigheid, een droombeeld, in stand gehouden door de verliezers in deze roman: machteloze, eenzame mannen.

Solitair levend prooidier 

Hedwiges verloedert en doet er niets aan, Paul zit vastgeklonken aan zijn oude spulletjes en aan zijn oude vader, die - o symboliek - met een beenwond zit die niet wil helen. Paul is een ‘solitair levend prooidier. Hazenhart.’

Als Hedwiges op gewelddadige wijze wordt beroofd van zijn laatste centen voelt Paul de noodzaak in actie te komen. In de maffiose Steggink denkt hij de dader te herkennen, of liever, in de Rus die Steggink in dienst heeft als uitsmijter. Een Rus, na al die jaren, zoeter kan wraak niet zijn. Paul daagt Steggink en zijn Rus uit, maakt oude pistolen gebruiksklaar en verandert zijn boerderij in een vesting. Ach hemel, goede Rita, denk je, ora pro nobis.

In ‘De heilige Rita’ is Wieringa’s stijl krachtiger en ge­con­cen­treer­der dan ooit

In ‘De heilige Rita’ is Wieringa’s stijl krachtiger en geconcentreerder dan ooit. Nog steeds voel je dat hij het graag heel mooi wil doen (het barokke ‘Caesarion’ en het cerebrale ‘Dit zijn de namen’ leden soms onder die drang), maar al piepen de banden af en toe, uit de bocht vliegen doet hij nergens. Dat komt omdat alle beelden en alle taferelen stevig verankerd zitten in de thematiek.

Klopt allemaal 

Het klopt allemaal, het voelt alsof het boek uit één brok steen is gehouwen. Memorabel is de scène waarin de neergestorte Rus het middelpunt van een uitzinnige carnavalsoptocht wordt, in zijn opgekalefaterde vliegtuigje op een platte kar gehesen. De nieuwe tijd én de eigen ondergang worden hier gelijktijdig en geheel onbewust gevierd door dorpelingen.

Tekst gaat verder onder de afbeelding 

Tommy Wieringa De heilige Rita © Tommy Wieringa

Ook de natuurbeelden zijn schitterend getekend, Wieringa kent dit land als zijn broekzak, dat merk je aan alles, hier wortelt zijn schrijverschap. Een komisch contrapunt vormen de talloze referenties aan culturele rudimenten uit de jaren zeventig (van Croma tot Opel Kapitän, van Pinkeltje tot Emanuelle) en Twents provincialisme (‘Wat nou, bi-j neergestort?’). Die wereld is allang teloorgegaan, zelfs Grolsch is een Japans biertje geworden, verzucht men in de kroeg.

Losers 

In ‘Joe Speedboot’ stond Wieringa aan de kant van hen die het leven aan durven vallen, in ‘De heilige Rita’ sympathiseert hij met de losers die niet meer meedoen. De Rus, de Chinezen, de Poolse installateur, zij bezitten wel die levenskracht en het instinct zich aan te passen. Maar wie te diep wortelt kan nooit meer weg, zoals de reusachtige lindenboom voor de boerderij van de Krüzens.

Hoewel je de schrijver bij monde van zijn hoofdpersoon met huivering hoort spreken over de nieuwe tijd, waarin de dieren uit de wei zijn verdwenen en zelfs de zieken enkel oog hebben voor hun smartphone, zwelgt deze roman niet in nostalgie. ‘De heilige Rita’ is een ode aan het Twentse land, maar boven alles is het een grappig en ontroerend pleidooi voor mededogen. Mededogen met hen die geworteld zijn en niet meer kunnen bewegen in een snel veranderende wereld - de hopeloze gevallen.

Tommy Wieringa
De heilige Rita
De Bezige Bij; 304 blz. € 19,99

Oordeel: stilistisch en in beelden Wieringa's beste roman

Lees hier meer boekrecensies van Trouw. 


Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden

Deel dit artikel

In ‘De heilige Rita’ is Wieringa’s stijl krachtiger en ge­con­cen­treer­der dan ooit

Oordeel: stilistisch en in beelden Wieringa's beste roman