Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

'Charlatan' Kierkegaard voorzag een cultuurcrisis in de twintigste eeuw

Cultuur

ETIENNE KUYPERS

Review

Josephine van Otten (red.): Kierkegaard en het moderne denken in een Bevrijde Stad. FVG. Antwerpen; 95 blz. - ¿ 25. Peter van Lier: Van absurdisme tot mystiek - Een metafysica vanuit Nietzsche, van Beckett tot Heidegger. Damon, Best: 80 blz. - ¿ 18.

Kierkegaard voorzag een erosie van persoonlijke verantwoordelijkheid, aangezien het individu geleidelijk te pletter zou worden gedrukt door de opkomende macht van het rationalisme. De geschiedenis heeft hem gelijk gegeven: tegenwoordig wordt alles wat zich aan ons bewustzijn presenteert, met behulp van rationele methoden tot object gereduceerd. Voorbeelden bieden de politiek (mensen zijn kiezers), de economie (mensen zijn consumenten) en de geneeskunde (mensen zijn machines).

Kierkegaard schetst ook een uitweg, en wel door een aantal innerlijke veranderingsprocessen te beschrijven, die hij de esthetische, de ethische, de religieuze-A- en de religieuze-B-existentiesfeer noemde. Het zijn 'bewegingen' die het individu moet maken om telkens tot een meer zelfbewuste vorm van verantwoordelijkheid te komen.

De esthetische mens heeft geen zelfbewustzijn en participeert in de macht van de massa. Hij loopt vast in vertwijfeling, maar ontworstelt zich hieraan door een ethische keuze, waarin hij zichzelf rechtvaardigt of veroordeelt op grond van algemene normen. Als het individu zich bewust wordt van een verbondenheid met de werkelijkheid, kan hij de sfeer van het algemene verlaten door vastgestelde normen te overschrijden en zelf verantwoordelijkheid te nemen (religiositeit-A). Hierna kan een persoonlijke verhouding met God ontstaan, waarin Christus voorbeeld is voor de inrichting van het eigen bestaan (religiositeit-B).

De bundel 'Kierkegaard en het moderne denken' - uitgegeven bij de herdenking van de bevrijding van Antwerpen - stelt diverse aspecten van Kierkegaards gedachtengoed aan de orde. Hij kan ons leren 'hoe we met vrijheid en bevrijding kunnen omgaan' (I. Bocken), omdat hij verantwoordelijkheid terugbrengt tot persoonlijke verantwoordelijkheid.

Om te werken aan verantwoordelijkheid is geloof in God nodig (religiositeit-B), vinden J. van Otten en S. Bektovic. Ze zien over het hoofd dat ook ongelovigen zinvol kunnen werken aan een praxis van gerechtigheid en liefde. We dragen immers zelf verantwoordelijkheid voor de geschiedenis!

In 'Van absurdisme tot mystiek' beschrijft Peter van Lier, hoe Heidegger “de weg articuleert die wij mensen ondernemen om vanuit een alledaags bewustzijn tot een besef van het zijn te geraken en de vraag naar de zin ervan te stellen”. Het is spijtig dat hij niet uitwerkt hoe Heidegger gebruik maakt van Kierkegaard, wiens ideeën grote invloed hebben gehad op de ontwikkeling van de fenomenologie (Husserl), maar vooral op het ontstaan van het Duitse en Franse existentialisme (Jaspers en Heidegger, resp. Sartre en Camus).

Van Lier concludeert dat Heidegger in het zijn (het 'Iets') een leegte (het 'Niets') ziet, die tot ons doordringt als we de afwezigheid van een doel ervaren. Dit betekent voor Heidegger niet dat 'elk inzicht onwaar' is (nihilisme), het is de basis voor een mystiek waarin alle 'aan elkaar gerelateerde zijnden tot een betrekkingsgeheel' komen. Heidegger stelt de 'bewegingen' van het concrete individu dus centraal, zodat in de leegte betekenis kan worden gegeven aan het zijn zonder de leegte te ontkennen.

Rationeel gezien lijkt dit absurd, maar als ervaringsgegeven wordt een mystiek mogelijk die het 'Iets' en het 'Niets' met elkaar verenigt door verantwoordelijkheid te nemen voor het bestaan. Heidegger noemt dit 'zorg' en relateert het aan gelatenheid: een hoeden van of zorgen voor het Lijn die de ervaring van een 'zekere vreugde' mogelijk maakt.

Beide boeken tonen aan, dat de Kierkegaardiaanse en Heideggeriaanse analysen over de ontstentenis van verantwoordelijkheid - juist in deze destructieve tijd - tot kritisch denken en handelen kunnen inspireren.

Heidegger is geen epigoon van Kierkegaard, daarvoor is hij te origineel, maar het staat vast dat Kierkegaard de belangrijkste inspiratiebron was voor zijn bezinning. Wat Kierkegaard betreft: zijn ironie en humor zijn zeker charlatanerie, maar alleen zo kon hij een profetische schets van de toekomst geven en zijn lezers wijzen op hun verantwoordelijkheid. Tegelijkertijd hield hij hen voor dat “de rol die het individu in het leven speelt, dezelfde is als die van acteurs in een toneelstuk. Als het doek valt blijken degene die de koning speelde en degene die de bedelaar speelde, hetzelfde te zijn: ze zijn allemaal acteurs, sterfelijke mensen”.



Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Deel dit artikel

Advertentie