Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

'A Quiet Place’: de confronterende spiegel van Leonard Bernstein

Cultuur

Frederike Berntsen

Huub Claessens als old Sam in het decor van 'A Quiet Place' bij Opera Zuid. © Joost Milde

Leonard Bernsteins 'A Quiet Place’ is een opera over een normaal gezin, over rouw en ruzie. Een opera over ons dus, en over ons onvermogen te communiceren. The American Dream, maar dan omgekeerd.

De New Yorkse musicus Leonard Bernstein (1918-1990) was de eerste tv-persoonlijkheid in de klassieke muziek. Bernstein bestreek het hele spectrum: uitvoerend kunstenaar en docent, componist en dirigent, homoseksueel en liefhebbend huisvader. Voor hem had een dag 24 bruikbare uren - en desondanks zei hij: "Om iets groots te bereiken, heb je twee dingen nodig: een plan en tijdgebrek."

Lees verder na de advertentie

De Europese klassieke traditie kende hij als dirigent van haver tot gort. Maar in zijn beste composities zit de Amerikaanse swing: de ongekend populaire Broadwaymusical 'West Side Story' verovert nog steeds harten, in zijn Tweede symfonie, 'The Age of Anxiety', jazzt de pianist erop los. Bernstein schreef voor diverse bezettingen. Zijn operaoeuvre kent slechts drie titels. De stormachtige ouverture tot de opera 'Candide' is vrij bekend. 'Trouble in Tahiti' wordt al lastiger. 'A Quiet Place'? Horen we nooit wat over. Opera Zuid springt op de bres en komt in het Bernsteinjaar met een enscenering van 'A Quiet Place', 31 jaar na de Nederlandse première.

Want waar gaat de opera over? Over familiebanden, rouw, een homoseksuele zoon, en vooral: over het onvermogen te communiceren

"'A Quiet Place', geschreven in de jaren tachtig, op een libretto van Stephen Wadsworth, gaat over het hier en nu, over mensen als jij en ik, over wat onze diepste gevoelens zijn", zegt intendant Waut Koeken. "Bernstein heeft het over een doodnormaal gezin, alledaagse situaties: de rouw om verlies, ruzie, over hoe moeilijk het kan zijn om elkaar te accepteren. Je houdt mensen een spiegel voor. Dat is confronterend."

Want waar gaat de opera over? Over familiebanden, rouw, een homoseksuele zoon, en vooral: over het onvermogen te communiceren. The American Dream, maar dan omgekeerd. "En uitgerekend dit onvermogen verwerkt Bernstein in een conversatiestuk", zegt Koeken.

"Hij heeft er zijn hele leven van gedroomd deze opera te schrijven. Geen intellectualistisch werk met dure aria's over verliefde tenoren, fragiele heldinnen of over mythische helden, maar een stuk over ons, aan de keukentafel. Nu praten we niet met elkaar en turen we op onze iPhones, het directe contact is zoek, net als toen. Doodeng om iemand aan te kijken en écht iets te zeggen, toch? Die emotionele herkenbaarheid is mijn drijfveer om een opera als deze op de planken te brengen.

"Het is fascinerend: zo'n partituur herinterpreteren we, cultuur en context veranderen razendsnel, maar de menselijke gevoelens, het menselijke gedrag, die blijven hetzelfde. Liefde, omgaan met de dood, gevoelens die je niet gecommuniceerd krijgt. Baudelaire zei eens: 'De vorm van een stad verandert helaas veel sneller dan het sterfelijke hart.' Schokkend natuurlijk, om te zien hoe weinig we leren van de geschiedenis. De maatschappij zou geëvolueerd zijn, is liberaler geworden? In veel landen is het homohuwelijk gelegaliseerd, maar de beledigingen en bedreigende opmerkingen zijn niet van de lucht."

Bas-bariton Huub Claessens zong 31 jaar geleden tijdens de Nederlandse première de rol van young Sam, een vader die dacht het allemaal goed te doen door carrière te maken

De première was geen onverdeeld succes, de kritieken waren negatief. De beoogde double bill met 'Trouble in Tahiti' uit de jaren vijftig - beide opera's in één voorstelling - pakte niet goed uit. Koeken: "Hoewel de thematiek werd voortgezet, was de overgang van humor en joligheid naar de donkere stemming in 'A Quiet Place' te groot. Ook Bernstein zelf was niet tevreden, en werkte zijn opera radicaal om: deze tweede versie, sinds Bernsteins dood niet meer professioneel opgevoerd, gaat bij Opera Zuid. Hij adapteerde stukken uit 'Trouble in Tahiti' als flashbacks. Briljant. Het palet aan stijlen dat je hoort is enorm, en de veelheid aan ideeën is tot een ware eenheid gesmeed. Deze opera is een eclectisch stuk, met invloeden van Broadway, een jazztrio, bigbandmomenten, symfonische tussenspelen. Voor Bernstein bestond er maar één soort muziek, en dat was muziek met een hoofdletter M. Of dat nu jazz, rock-'n-roll of klassiek was, dat maakte hem niet uit."

De première van 'A Quiet Place' door Opera Zuid en Philharmonie Zuidnederland olv Karel Deseure is vanavond in Maastricht. Daarna tournee t/m 9 december. Info: www.operazuid.nl

Huub Claessens, bas-bariton

Bas-bariton Huub Claessens zong 31 jaar geleden tijdens de Nederlandse première de rol van young Sam, een vader die dacht het allemaal goed te doen door carrière te maken. Nu zingt hij old Sam. Claessens: "De jonge Sam is zelfverzekerd en weet wat hij wil, zo was ik toen helemaal niet. Ik was onzeker en bescheiden - ik moest me ertoe zetten om die rol goed uit te voeren. Nu ligt dat anders, ik heb veel meegemaakt. Ik voel me old Sam op het toneel, ik zit er helemaal in. Het ongemak van de non-conversatie, de irritaties, alles is zo herkenbaar.

Stephen Wadsworth schreef als dertiger een verzoek aan Leonard Bernstein, hij wilde de musicus interviewen en wist hoe moeilijk het was om hem te pakken te krijgen

"De eerste weken, tijdens de repetities, heb ik gehuild; ik sta, in de opera, bij de doodskist van mijn vrouw, maar dat kan iedereen zijn, je vrouw, je moeder. Nu ik terug kan kijken op vele jaren, raak ik geëmotioneerd door het besef dat ik ouder word, en door wat ik gedaan, gezegd, gedacht heb - die reacties haalt deze opera sterk in mij naar boven, zeer knap. De muziek vraagt om extreme emotionele uitbarstingen van de zangers, maar je gedrag, de uitspraak; alles is tot op de millimeter vastgelegd door Bernstein, dat voelt soms als een spagaat. Je moet als zanger buitengewoon gecontroleerd je rol vertolken om niet te overdrijven."

Stephen Wadsworth, librettist

Stephen Wadsworth schreef als dertiger een verzoek aan Leonard Bernstein, hij wilde de musicus interviewen en wist hoe moeilijk het was om hem te pakken te krijgen. Hij introduceerde zichzelf als 'geen vervelende vent', en voegde een PS toe met de snaakse vraag: 'Interesse in libretto's?' Die libretto's deden het 'm, de volgende dag hing Bernstein aan de lijn en was de samenwerking een feit.

"Lenny was erg somber toen ik hem ontmoette, had geen vertrouwen in zichzelf als componist", zegt Wadsworth. "Ik had niet genoeg ervaring om het componeren te begeleiden, maar ik kon wel richting geven aan hem. Hij zag iets in mij, en hij dwong me om me nooit meer te verontschuldigen voor mezelf. Dus stopte ik daarmee, en mijn echte leven begon.

“De opera is op veel manieren chaotisch. Het werkproces was ook chaotisch, het libretto was nog lang niet klaar toen Lenny al delen van de eerste akte had gecomponeerd. We hadden dus veel muziek, en vanuit het incomplete plaatje van tekst en muziek ontwikkelde de opera zich. We waren allebei gedreven om het Amerikaanse taalgebruik - veel jargon, gefragmenteerde gesprekken, lui, fel, zelfverzekerd of emoties ontwijkend - en de Amerikaanse muziek te verwerken in deze opera. "Bernstein was een mentor zoals we die allemaal hopen te vinden, zijn intellectuele gezelschap was ongeëvenaard en zijn humor heerlijk."

Lees ook:

Hoe vind je zo snel een nieuwe Maestro?

Met het ontslag op staande voet van chef-dirigent Daniele Gatti plaatste het Concertgebouworkest zich voor een gigantisch probleem. Welke maestro’s nemen de kleine vijftig concerten die het komende seizoen met Gatti gepland stonden over?

Deel dit artikel

Want waar gaat de opera over? Over familiebanden, rouw, een homoseksuele zoon, en vooral: over het onvermogen te communiceren

Bas-bariton Huub Claessens zong 31 jaar geleden tijdens de Nederlandse première de rol van young Sam, een vader die dacht het allemaal goed te doen door carrière te maken

Stephen Wadsworth schreef als dertiger een verzoek aan Leonard Bernstein, hij wilde de musicus interviewen en wist hoe moeilijk het was om hem te pakken te krijgen