Review

-

De gevaarlijke verleiding van de zelfgekozen dood

Samuel de Lange

Nederlands recente wetgeving terzake oordeelt Kennedy een product van de jaren zeventig-mentaliteit, een tijd die alles 'bespreekbaar' maakte, en morele grenzen uitwiste. Dat is niet bedoeld als compliment. Inmiddels is onze spraakmakende gemeente al weer verder opgeschoven in zijn verlangens naar een maakbare dood. In Relevant, kwartaalblad van de Nederlandse Vereniging voor Vrijwillige Euthanasie, is Huib Drion, naamgever van 'de pil van Drion', aan het woord. Tien jaar geleden brak hij in NRC/Handelsblad een lans voor 'het zelfgewilde einde van oude mensen'. Die pil of, liever, een substantie die in twee etappes is in te nemen zodat je halverwege nog rechtsomkeert kunt maken, moet voorkomen dat mensen er op een vreselijke manier een einde aan maken. Als ze er nu geen gat meer in zien, springen ze van een galerij of voor een trein. Oude mensen welteverstaan, 'die geen toekomstige 'ikken' meer hebben'. Zij moeten over een stervensmiddel kunnen beschikken, ongeacht hun actuele situatie. 'Sommigen vrezen een toename van zelfdodingen als zo'n pil er is. Misschien, ja. En wat dan nog. Kennelijk is het leven voor meer mensen een ramp dan we nu denken.' Drion hoopt dat van de beschikbaarheid van zo'n middel een geruststellende werking zal uitgaan, en dat het gebruik dan zal meevallen. Overigens, merkt hij listig op, 'we nemen in het leven talloze emotionele beslissingen zonder ruggespraak met wie dan ook. Zoals verliefd worden, trouwen, kinderen krijgen'. Verderop in Relevant ook medische en juridische kanttekeningen bij 'de pil van Drion'.

In Mens en maatschappij, kwartaalblad van sociologen, een onderzoek naar 'de invloed van religie en godsdienstige samenstelling van gemeenten op de kans op zelfmoord in Nederland'. Het uitgangspunt is polemisch. In 1897 kwam de Franse socioloog Emile Durkheim in zijn beroemde studie 'Le suicide' tot de conclusie dat protestanten hogere zelfmoordcijfers hadden dan katholieken. Die vaststelling is daarna vele malen bevestigd, zozeer dat hij door plaaggeesten wel 'de enige wet van de sociologie' is genoemd.

Maar van Amerikaanse zijde is een alternatieve hypothese geformuleerd over het verband tussen zelfmoord en godsdienst. Die zegt dat zelfmoord toeneemt naarmate een gegadigde zijn godsdienst minder in zijn omgeving weerspiegeld ziet. Een protestant in Limburg zal er dus eerder een einde aan maken dan een geloofsgenoot op de Veluwe. De sociologen Frank van Tubergen, Manfred te Grotenhuis en Wout Ultee nemen Durkheim in bescherming tegen deze rivaal. Om te beginnen, zeggen ze, maakte Durkheims verschil tussen protestanten en katholieken al deel uit van de gedachte dat naarmate mensen minder in hun omgeving opgenomen waren, zij gevoeliger waren voor gevaarlijke verleidingen. Ook Durkheim hechtte dus aan lokale banden.

Maar zijn Nederlandse bewonderaars zoeken de verdediging vooral in de bewijslast. Zij pluisden de Nederlandse zelfmoordcijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek door, over de jaargangen 1936 tot 1973. De sociologen analyseerden de gegevens voor katholieken, hervormden, gereformeerden en onkerkelijken. Een van de dingen die bleek was dat onkerkelijken géén hoger zelfmoordcijfer (percentage per 100.000 inwoners) kennen dan kerkelijken. Hervormden vertoonden inderdaad een veel hoger zelfmoordcijfer (10,1) dan katholieken (5,7), maar dat laatste was weer hoger dan dat van de gereformeerden (4,1), en maar iets kleiner dan dat van de onkerkelijken (6,9) in die periode. Bovendien bleek dat naarmate er in een gemeente meer kerkelijken woonden, van welke gezindte dan ook, er minder zelfmoorden gepleegd worden onder kerkelijken, van welke gezindte dan ook. Uiteindelijk betekenden de uitslagen voor geen van de partijen een overwinning, want de zelfmoordneiging blijkt met de plaats, én de denominatie samen te hangen. De sociologen lijken de amendering van Durkheim moeilijk te kunnen verkroppen en hun inspanningen bestaan voor een groot deel uit defensieve redeneringen, terwijl het onderzoek belangrijker denkwerk wettigt. Hopelijk volgt dat nog.

Ook rouwdouw wint bij instemming met conventies

Het Algemeen Nederlands Tijdschrift voor Wijsbegeerte brengt een themanummer uit over 'rationele keuzetheorie'. Oorspronkelijk ging die door het leven als 'speltheorie', toen de Amerikanen John von Neumann en Oskar Morgenstern in 1944 economisch gedrag opvatten als de uitkomst van een krachtmeting tussen partijen met een bepaalde inzet en gebonden aan bepaalde regels. Bruno Verbeek onderzoekt de betekenis van die theorie voor de ethiek in een artikel 'Functie en autoriteit van morele normen'. Het is namelijk goed mogelijk om moraal te zien als het resultaat van rationeel gedrag. Welke ontstaansgeschiedenis aan de moraal ten grondslag ligt, is een tweede. Verbeek verwerpt als te schools de idee dat tussen de maatschappelijke partijen een contract wordt gesloten. Uiteindelijk is zo'n verdrag voor niemand bindend, rekent hij voor. Dat is wel het geval als de morele normen het resultaat van evolutionaire beproevingen zijn geweest.

De filosoof demonstreert zijn redenering aan de hand van het eigendomsrecht. Hij vindt dat de onderwerping aan normen, de instemming met wat Verbeek 'conventies' noemt, ook een rouwdouw winst oplevert in het 'spel'. Regelgeving die diefstal en roof veroordeelt, werkt in het voordeel van alle betrokkenen. Tegen die zakelijke voorstelling van moraal is kritiek te verwachten. Gaat bijvoorbeeld het verbod om te doden niet de rede te boven? Maar, vraagt Verbeek, 'valt het laten sterven op diens verzoek van een oude, zieke kankerpatiënt door hem bepaalde medicaties en behandelingen te onthouden onder 'doden' of niet?' Uit Verbeeks betoog is op te maken dat ook zo'n levenseinde haken en ogen bezit die het 'bespreekbaar' maken. Dat wil zeggen: voor rede vatbaar.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden