Review

Zwijgend blijft ze minutenlang het publiek boeien

Het Filmmuseum Amsterdam zet deze zomer de Zweedse actrice Ingrid Bergman in de schijnwerpers. De koele schoonheid is in 28 klassiekers te bewonderen. Trouw belicht enkele van deze films. Aflevering 8: ’Herfstsonate’.

Met tweeënzestig jaar – nog steeds mooi maar aan het begin van de herfst in haar leven – kon Ingrid Bergman na lange tijd in een film weer eens haar moedertaal Zweeds spreken. Haar beroemde naamgenoot (geen familie) Ingmar Bergman castte haar in 1977 voor de rol van moeder en concertpianiste Charlotte Andergast in ’Herfstsonate’. Dit keer was dat zonder mooie mannen en exotische locaties maar in een diep psychologisch drama zonder opsmuk waar vooral veel in werd gepraat.

Ingmar Bergman werd bekend doordat hij met diepgaande en heftige gesprekken het drama van de eenzaamheid in beeld wist te brengen. Als zoon van een dominee met een lutherse achtergrond gingen zijn films zonder directe link met het geloof vooral over zonde, straf, bekentenis en boetedoening.

Het zijn sobere films met weinig afwisseling in decor en een claustrofobische werking door de vele close-ups en lange stiltes. Deze regisseur had niet voor niets zijn naamgenote uitgekozen want vooral in deze film blijkt Ingrid Bergman zuiver en alleen met haar gezicht in beeld en zonder iets te zeggen het publiek minutenlang te kunnen boeien.

Net als een sonate begint ’Herfstsonate’ met een rustige uiteenzetting om later in de doorwerking tot een heftige uitbarsting te komen. Het ziet er allemaal nog vriendelijk uit als Charlotte Andergast na zeven jaar weer eens op bezoek komt bij haar dochter Eva, gespeeld door Liv Ullman, die samen met haar man een teruggetrokken leven leidt op een pastorie.

Met twee kinderlijk opgestoken vlechten en een rond brilletje begroet Eva haar moeder blij en vol emotie, maar haar moeder – sjiek gekleed in beige en een zorgvuldig gecoiffeerd kapsel – houdt haar op afstand. Vriendelijk en beheerst wijst ze al te innig lichamelijk contact af.

Meteen is duidelijk hoe de verstandhouding is en dat Charlotte veel moeite heeft met haar rol als moeder. Helemáál pijnlijk is het moment als ze haar andere zwaar gehandicapte dochter Helena weer ziet en probeert met zachte woorden de ttrol vant liefhebbende moeder te spelen terwijl op haar gezicht afgrijzen en weerzin is af te lezen.

Nee, dan is ze meer in haar element als ze even later stralend en gekleed in een lang rood gewaad naar beneden komt voor het avondeten, alsof ze het podium moet betreden om een concert te geven. Maar in plaats van zelf achter de piano te gaan zitten, dwingt ze haar dochter Eva iets voor te spelen. Onzeker, klungelig en vol fouten probeert Eva Chopin te vertolken. Op haar gezicht wisselen verdriet en woede elkaar af om haar kinderen die niet perfect zijn.

’s Nachts barst alle opgebouwde spanning los als Charlotte en Eva door slapeloosheid gedreven elkaar beneden in de kamer ontmoeten. Met ogen vol haat verwijt Eva haar moeder dat ze er nooit was en tegelijkertijd iemand moest zijn die ze niet was. En dan blijkt Ingrid Bergman een ras-actrice en is ze op haar best. Van een koele beheerste vrouw verandert Charlotte in een oude vermoeide vrouw, naturel en vol verdriet.

Geen enkele moeite heeft Bergman ermee om minutenlang met roodomrande betraande ogen frontaal de camera in te kijken. Alle pose is bij haar weggevallen en zelfs haar sigaret houdt ze niet meer elegant in haar hand maar lomp en gedachteloos.

Misschien was dit wel één van haar beste rollen. Het leverde haar in ieder geval weer een nominatie voor een Oscar op. Helaas had ze niet meer de mogelijkheid om op deze manier nog meer te laten zien want dit was haar laatste filmrol. In 1982 overleed ze.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden