Spotprenten

Zwarte Piet de cartoonistenvriend

Spotprent met de knecht van Sinterklaas; prent van J.M. Schmidt Crans in Uilenspiegel, 9 december 1871 Beeld Trouw

Hij is al jaren aanleiding voor een felle maatschappelijke discussie. Zwarte Piet is echter ook sinds 1871 bron van inspiratie voor cartoonisten, in allerlei hoedanigheden.

Piet duikt in steeds meer gedaanten op, zo bleek ook vandaag weer bij de officiële intocht aan de zijde van Sinterklaas in Maassluis. Niet meer altijd 'zwart als roet' zoals hij in 1850 voor het eerst verscheen in het kinderboek 'Sint-Nicolaas en zijn knecht' van Jan Schenkman. Die knecht was gehuld in een pagekostuum, baret met veer, witte opstaande plooikraag, pofmouwen en -broek. In de jaren erna kwam hij in boeken en op straat tot leven. Het figuurtje werd door cartoonisten dankbaar verwerkt in duizenden spotprenten.

Een hulpje, dat is Zwarte Piet op de oudste spotprent waarop hij figureert, op 9 december 1871. Het is een van de vele zwartepiet-spotprenten met een politiek onderwerp. Hij stond in Uilenspiegel, een humoristisch en maatschappijkritisch tijdschrift. Sint stelt premier Johan Rudolf Thorbecke voor. Hij spreekt een meisje, de Tweede Kamer, aan op haar gedrag: ze moet zich niet bemoeien met dingen die haar niet aangaan. Door het onderschrift wordt duidelijk dat Sinterklaas in opdracht spreekt van de toenmalige minister van buitenlandse zaken baron Gericke van Herwijnen. De Tweede Kamer steunde het kabinetsbeleid niet - wat er precies speelde is onduidelijk.

Sint dreigt ook Jan Heemskerk, de minister van binnenlandse zaken, op de Kamer af te sturen. Het is de taak van de donkere knecht om Heemskerk te halen. Sints hulp draagt een jasje met hoge schouders en een kraag. Kleding die rond 1871 werd gedragen door bedienden. Op zijn zwarte hoofddeksel met een veer staat 'LION': het betreft hier Izaak Jacob Lion, een omstreden, eigenzinnige en autonome journalist.

1500 prenten
Jan de Bas werkt aan het boek ‘Zwarte Piet in spotprenten 1871-2017’. Hij doorzocht daarvoor 200 verschillende Nederlandstalige en Vlaamse bladen, tientallen websites, boeken en kaarten. Hij analyseerde 1500 prenten.

Zwarte Piet als protest tegen nazi-Duitsland

Is hij wel een ariër? Die 'benauwende vraag' staat boven een cartoon in het sociaal-democratische tijdschrift De Notenkraker, op 2 december 1933. De term ariër werd door de nationaal-socialisten gedefinieerd als mensenras met een atletisch figuur. Een ariër had blonde haren en blauwe ogen. Deze uiterlijke kenmerken stonden tevens voor innerlijke kwaliteiten. De ariër was sportief, krachtig, trouw, dapper en betrouwbaar. Het arische ras was superieur.

Zwarte Piet voldoet duidelijk niet aan deze criteria. Zwarte Piet wordt gebruikt om te waarschuwen voor nazi-ideologie. De lezer van De Notenkraker weet wat tekenaar en kunstschilder Funke Küpper met zijn prent beoogt. In hetzelfde nummer staan meer anti-nationaal-socialistische prenten. Küppers Piet refereert onmiskenbaar aan de Joodse medemens. Bovendien toont de prent een bizarre consequentie van de nazipolitiek om te streven naar een zuiver arische cultuur. Voor de confronterende prent gaat op wat historicus Henk Slechte stelt: 'Mits zorgvuldig gebruikt behoort de spotprent tot de belangrijke historische bronnen'. De eerste grootse, officiële intocht van Sint en Piet vond plaats in 1934 te Amsterdam, een jaar na Küppers prent en ruim een jaar na Hitlers machtsovername.

Funke Küpper in De Notenkraker van 2 december 1933 Beeld Trouw

Zwarte Piet als racist?

Vanaf zijn verschijning in het openbaar worden er vraagtekens geplaatst bij het uiterlijk van Sints assistent. Zijn uiterlijk - kroeshaar, grote oorbellen en dikke lippen - wordt met domheid en een ondergeschikte positie verbonden. Cartoonisten vinden deze stereotiepe Piet 'zo goed herkenbaar', maar tegenstanders roeren zich geregeld.

Het verzet tegen Piet krijgt vanaf 2011 een formeel, politiek-juridisch karakter. In Amsterdam ontstaat in 2013 een juridische strijd over de vraag of burgemeester Van der Laan toestemming mocht verlenen voor een intocht waaraan een 'racistisch personage' meedeed. Begin juli 2014 oordeelde de rechter dat de gemeente Amsterdam vanwege Zwarte Piet geen toestemming had mogen verlenen voor de Sinterklaasintocht.'

Tekenaar Tom Janssen geeft in Trouw van 4 juli 2014 commentaar op de uitspraak. Janssen laat een verontwaardigde Zwarte Piet met kroeshaar, dikke rode lippen en grote gouden oorbellen boos kijken. Piet steekt de gebalde vuisten in zijn zijde. Hij draagt een zeventiende-eeuws pagekostuum. Zwarte Piet: '... omdat ik zwart ben zeker!'

Wat bedoelt Janssen met zijn prent? Kiest hij partij voor de traditionele Zwarte Piet die het verboden wordt om deel te namen aan de intocht in de hoofdstad? Of benadrukt hij dat de stereotiepe weergave van Piet passé dient te zijn? De prent heeft een vervreemdende werking. Zwarte Piet wordt zelf achtergesteld en uitgesloten van een feestritueel waar hij volgens Van der Laan de spil van is. Janssen zet de kijker met zijn confronterende prent flink aan het nadenken.

Zwarte Piet voelt zich achtergesteld; Tom Janssen in Trouw van 4 juli 2014 Beeld Trouw

Zwarte Piet als Wim Kok

Het is een prent als een poppenkast, deze cartoon van Opland ofwel Rob Wout, met als thema het Akkoord van Wassenaar uit 1982. Dit was een overeenkomst over loonmatiging en arbeidstijdverkorting tussen regering, werkgevers en werknemers. Zwarte Piet staat centraal.

Piet is vakbondsleider Wim Kok. Hij heeft een wit gezicht en draagt de traditionele outfit van Zwarte Piet. Opland haakt in op het in 1982 bestaande imago van Piet als domme hulp van Sinterklaas. Piet praat krom: 'Ik geloven goedheiligman te goed zijn.' Opland gebruikt de domheid van Piet om de domheid van Kok te benadrukken, want Opland vindt het akkoord slecht voor de werknemers.

Opland is de cartoonist die de meeste zwartepiet-spotprenten maakte. Zijn cartoons in de Volkskrant vormden een bijdrage aan het politieke debat. Voor Opland, die in 2001 overleed, was Zwarte Piet rond 5 december welhaast een verplichte metafoor om het gedoe in de Nederlandse politiek op humoristische wijze aan de kaak te stellen.

Piet Wim Kok neemt surprises in ontvangst van onder anderen Sint Ruud Lubbers; Opland in de Volkskrant van 20 november 1982. Beeld Trouw
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden