Zout der aarde

Crisis. De ego-religie wint het van de godsdienst, de cultus van het zelf verslaat de dienst aan de Ander/ander - signaleerde godsdienstsocioloog Gerard Dekker vorige week. Over de rol van de religie in een ontkerkelijkte samenleving bracht de Vrije Universiteit vrijdag moeiteloos een fors aantal sombere gezichten bijeen. Maar een dag later prijzen allen om het hardst de oude koningin Juliana, die een halve eeuw een stralend toonbeeld was van religie zonder kerk, van godsdienst zonder dogma.

Kerken in de crisis, godscrisis, spiritualiteit als vroom soort egoïsme: Marc Dutroux bewaart de sleutel van zijn ketenen in een zoutvaatje - hoe symbolisch. Op het kerkelijk erf duikt overal de vraag op of en zoja waar het 'zout der aarde' nog enige kracht tot bevrijding verbergt.

In de Maandbrief voor Leerhuis en Liturgie signaleert de aan de linkse, Berlijnse studentenbeweging van de jaren zeventig verbonden Nederlandse theoloog Ton Veerkamp een crisis bij de theologiestudenten. Zij orriënteren zich niet op het 'grote verhaal' van de Bijbel, door het getypeerd als de eerstgeborene (Israël) die slaaf wordt, uit het slavenhuis bevrijd wordt en in de woestijn de discipline van vrijheid en rechtdoen leert. ,,Een perspectief voor alle volkeren, omdat de herkomst van alle volkeren het slavenhuis is,'' voegt Veerkamp eraan toe.

Theologiestudenten ,,kunnen je tegenwoordig over bijbelteksten van alles vertellen, wetenswaardigheden en onbenulligheden, maar niet de kern van het 'grote verhaal samenvatten''. In het 'leerhuis', pas in 'een proces van jaren' is volgens Veerkamp dit 'grote verhaal' te leren vanuit de vrome, warrige, weinig samenhangende brochuurtjes die het geheel van de Schrift vormen.

Het blad Publik-Forum (Duits blad 'van kritische christenen', www.publik.forum.de) laat de Duitse benedictijn Anselm Grün aan het woord tegelijk met de politieke theoloog Hermann Steinkamp. Grün is een succesauteur op het gebied van spiritualiteit. Moeten de kerken de kaart van de mystiek trekken of die van politiek en gerechtigheid?

Steinkamp benadrukt, net als Veerkamp trouwens, haast à la de jaren zestig het laatste. De godscrisis staat voor hem niet op de voorgrond, maar de crisis in de wereldeconomie. Is het probleem dat God ons verlaten heeft of hebben wij God in de crisis gestort, omdat wij onze vrijheid te zeer hebben opgerekt en God vergeten?, vraagt hij zich af. Wie zegt dat de persoonlijke relatie met God voorafgaat aan de bekommernis om armoede, honger, oorlog, uitbuiting spreekt of denkt als iemand die er goed aan toe is - niet als iemand die honger heeft of zonder werk is. Voor Steinkamp is het een religieuze vraag: ,,Waar komt de kracht tot verzet vandaan tegen de dodelijke afstomping en bedwelming die om zich heen grijpt?''

Monnik Anselm Grün laat zich niet wegduwen naar de kant van de bedwelming, waar 'spiritualiteit' alleen met het zelf bezig is. Hij somt de noden op waar zijn orde allemaal actief voor is. Maar: ,,Hoe raak ik tot medelijden in staat? Ik moet eerst mijn eigen leed leren aanvaarden voor ik anderen werkelijk troosten kan. Handelen dat niet gegrond is in godservaring en gebed eindigt vaak in overvragen.''

Voor Grün is het probleem dat mensen in hun religieuze zoektocht aan de kerken voorbijgaan; kerken moeten zorgen dat zij plaatsen worden van ervaring waar het numineuze, het goddelijke doorbreekt. Voor Steinkamp is het probleem dat de kerken te zeer op zelfbehoud uitzijn. Ze moeten 'zout der aarde' zijn, dat betekent wat hem betreft ,,iets anders dan bergen zout ophopen''.

Het schijnt dat in de gevangenis van Arlon de sleutel in Dutroux' zoutvaatje wel degelijk paste op onze moderne boeien. Voor wat betreft de ketenen van onze tijd is die zekerheid zoek bij kerken die toch zout en sleutels beheren.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden