TaalPeter-Arno Coppen

Zou je iemand herop kunnen voeden?

Op de radio hoorde ik de zin ‘Ze moest er niet aan denken om hem herop te voeden’. Vreemd, dacht ik, ‘herop te voeden’. Dat klinkt niet helemaal lekker. Maar wat zou het wel moeten zijn? ‘te heropvoeden’? Dat lijkt me ook niet goed. Andere volgordes (‘op te hervoeden’, ‘her te opvoeden’) klinken nog slechter. Het lijkt wel een onmogelijke ­opgave om het werkwoord ‘heropvoeden’ in een constructie met ‘om te’ te gebruiken.

Het probleem is dat ‘op’ een scheidbaar deel is van een samengesteld werkwoord. Zo’n deel kan niet achter ‘te’ staan. Bij ‘opvoeden’ zeg je altijd ‘om op te voeden’ en niet ‘om te opvoeden’.

Het voorvoegsel ‘her’ is van een andere orde. Dat is een niet-scheidbaar deel van het werkwoord. Dat kan dan weer juist niet voor ‘te’ staan. Het moet steeds aan het werkwoord vast blijven. Bij ‘herschikken’ bijvoorbeeld zeg je altijd ‘om te herschikken’ en niet ‘om her te schikken’.

De combinatie van ‘her’ en ‘op’ levert dus een onmogelijk probleem op. Wil je dat met ‘om te’ ­gebruiken, dan zou je ‘op’ voor ‘te’ moeten zetten, en ‘her’ erachter. Maar dan zou je iets krijgen als ‘op te hervoeden’, en daarin is de volgorde veranderd, of liever: is de ­inbedding veranderd; ‘heropvoeden’ is ‘her’ toegepast op ‘opvoeden’, en ‘opvoeden’ is ‘op’ toegevoegd aan ‘voeden’.

Bij voltooide deelwoorden zie je dat ‘her’ samen met ‘op’ voor het voorvoegsel ‘ge’ komt. Het is ‘heropgevoed’ en niet ‘hergeopvoed’. Het gebruik bij ‘om te’ lijkt zich hierbij aan te sluiten. Dit geldt ook voor soortgelijke gevallen, bijvoorbeeld ‘heropbouwen’, ‘herinrichten’ en ‘heruitgeven’.

Waar het voltooid deelwoord ‘heropgevoed’ nog vrij natuurlijk aanvoelt, wordt het bij ‘herop te voeden’ al stroef, en het wordt nog erger bij ‘We voeden de kinderen herop’. In België lijkt dit iets ­gebruikelijker dan in Nederland, maar ook daar is het omstreden.

In de rubriek Taal worden grammaticale geschillen, etymologische enigma’s en andere taaltwijfels voor u opgehelderd door Peter-Arno Coppen en Ton den Boon. Ook een taalvraag? Mail naar p.a.coppen@let.ru.nl of tdb@taalbank.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden