Zorgen voor een angstige oude vader

Beeld uit de voorstelling "De Vader" van Florian Zeller, regie Gijs de Lange. Met Hans Croiset, Johanna ter Steege, Wim Bouwens, Rian Gerritsen, Christo van Klaveren en Emma Linssen. Foto: Leo van Velzen.Beeld RV

Hans Croiset (81) heeft dit jaar de Louis d'Or gewonnen voor zijn rol in het toneelstuk 'De Vader'. Trouw interviewde de acteur eind 2016 over zijn rol.  

Het verblindende licht flitst uit en daar staat hij: ineengedoken, in zijn pyjama, de oude André. Snikkend, ontredderd, angstig en verward. Zijn dochter Anne snelt naar hem toe, strijkt hem over zijn rug en kust hem op zijn hoofd. "Het komt heus goed. Stil maar. Het komt goed. Het komt goed. We gaan kip eten. Goed? Daar hou je van, toch? Van kip?"

Acteur Hans Croiset (81) speelt de rol van André in 'De vader', een toneelstuk over een man die vecht met alzheimer. Die ziekte raakt ook zijn dochter, gespeeld door Johanna ter Steege (55). Hun samenspel is intiem en doeltreffend, volledig in dienst van de tekst waarmee de Franse auteur Florian Zeller furore heeft gemaakt.

Zo breekbaar als hij op het podium staat, zo fris en energiek zit Hans Croiset tijdens het interview aan tafel. Hij noemt zichzelf een bofkont. Het werk is behoorlijk inspannend: 'De vader' heeft een uitgebreide try-out- en speelperiode. Maar daar ziet Croiset ondanks zijn leeftijd niet tegenop.

Uitdaging

Is het spelen van deze rol dan geen uitdaging? Uitdaging? Hij kan het woord niet meer horen. "Iedereen noemt tegenwoordig alles maar een uitdaging. Zo kijk ik er niet naar; ik leef gewoon. Ik heb me voorgenomen om alleen nog maar dingen te doen die ik nog niet gedaan heb, en die goed zijn. Dit is een absoluut unicum."

Dat dementie een actueel en belangwekkend onderwerp is, moge duidelijk zijn. Maar dat was voor de twee hoofdrolspelers geen reden om mee te willen doen. "Voor ons is het belangrijkste dat De vader een heel goed geschreven toneelstuk is", zegt Croiset.

Ter Steege knikt lachend; als het over prostitutie was gegaan en zo goed geschreven was had ze er ook in willen spelen. "Door het bijzondere thema denken we echter wel dat het veel teweeg zal brengen bij het publiek. Hopelijk zal de voorstelling op een bepaalde manier troostend zijn. Dat maakt het fijn om aan te werken."

Puzzelstukjes

'De vader' toont hoe een man langzaam zijn greep op de werkelijkheid kwijtraakt. Hij gaat van een zelfstandige woning naar een kamer bij zijn dochter en uiteindelijk naar een verzorgingshuis. Waar hij in eerste instantie mensen nog herkent, ziet hij uiteindelijk de verpleegster voor zijn dochter aan.

Dochter Anne toont de kant van de mantelzorger. Haar worstelingen met de eindeloze herhalingen van haar vader ("Ben je alweer je horloge kwijt?") en zijn onvermogen om te onthouden wie de man is met wie zij samenleeft, brengen haar soms tot wanhoop. Gelukkig zijn er ook veel grappige en intieme momenten, waardoor de relatie tussen de twee mooi invoelbaar wordt.

De personages in De vader zijn niet erg uitgesproken. Anne is een vrouw zoals zo velen, zegt Ter Steege. Misschien is het juist daardoor wel extra makkelijk om je in haar te verplaatsen. "Er is niets bijzonders aan haar: ze is een dochter die de zorg op zich neemt voor haar vader. Haar man heeft daar moeite mee. Hij begrijpt het wel, maar hij wil gewoon graag dat hun leven doorgaat. Zij wil eigenlijk niet kiezen. Ze is zorgzaam."

Ondankbaar

"Met een op dat gebied zeer ondankbare vader", voegt Croiset toe. "Ja", zegt Ter Steege, "hij is soms heel hard tegen mij. En hoe harder je bent, hoe beter het is voor de voorstelling."

En wat is André dan eigenlijk voor man? Een grappenmaker, peinst Croiset. "Aan de ene kant wordt gezegd dat hij ingenieur was, maar hij zegt zelf dat hij tapdanser was en goocheltrucs in het circus deed. Als je die puzzelstukjes in elkaar legt, denk ik dat hij misschien wel ingenieur was, maar met een hang naar avontuur, dat hij vond in dansen en veel naar het circus gaan."

Ter Steege: "Of in films, van de oude Fred Astaire. Zijn dochter vond André vroeger behoorlijk autoritair, ze was als kind bang voor hem."

De bijzondere vorm van De vader, vol subtiele herhalingen, flashbacks, dubbelrollen en allerlei vrijwel onmerkbare veranderingen in het decor, maakt het stuk zo goed, zegt Croiset. Alsof je echt in het hoofd van de dementerende man bent. Stapje voor stapje vervaagt zijn wereldbeeld. André vangt gesprekken op die anders bedoeld zijn dan hij ze vertaalt. Zijn dochter heeft hier een belangrijke rol in doordat ze steeds met informatie aankomt die voor haar vader 'nieuw' is.

Croiset: "Het mooie van het stuk is dat wij tweeën de twee kanten van het probleem kunnen laten zien. De achteruitgang van die man en de tragiek voor de naaste familie die moet kiezen tussen zorg en werk, geliefde en vader."

Splijtzwam

Croiset en Ter Steege hebben zelf geen ervaring met deze tragiek die gezinnen kan splijten; dementie is in hun families nog niet voorgekomen. "Maar", zegt Croiset, "het is zo goed geschreven dat ik me toch bijna een ervaringsdeskundige voel. Je krijgt zo'n inzicht in hoe het proces van dementie werkt."

"Het is heel realistisch", vindt ook Ter Steege, die overigens wel met haar oude opa en opoe onder één dak woonde en voor haar moeder zorgde toen die ziek werd. "Het zorgen voor ouderen, dat ken ik goed. We woonden op een boerderij met alle generaties samen, daardoor voel ik wel een speciale band met ouderen." Ze lacht: "Maar Hans werkt alsof hij veertig is, hoor! We hebben regelmatig de slappe lach samen."

Voor extra diepgang in deze rol put Croiset vooral uit zijn enorme ervaring als acteur en theatermaker. De eenvoudige gedachtenstructuren van André brengen hem terug naar een van zijn eerste toneelrollen, die van Thomas in 'Een bruid in de morgen' van Hugo Claus. Thomas is een achtergebleven jongen, een simpele ziel. Croiset: "André heeft omgekeerd hetzelfde probleem: zijn ontwikkeling is stopgezet. Ik voel me nu soms op het podium staan zoals ik op mijn achttiende naast actrice Ina van Faassen stond. Open, naïef en verward. 'Wat gebeurt er? Waarom doen mensen zo raar tegen mij?' Het is heel bijzonder, die twee polen waarbinnen mijn leven nu is ingebed."

"Opmerkelijk toch hoe het geheugen werkt", zegt zijn tegenspeelster. "Het is echt een fysieke herinnering. Als toneelspeler, omdat je lichaam je instrument is, voel je dat heel sterk. Misschien blijft die lichamelijke herinnering ook wel bij dementie het langst aanwezig."

Grootste literaire talent

De Franse auteur Florian Zeller geldt wel als 'het grootste literaire talent in Frankrijk'; zijn werk is veelvuldig bekroond. 'De vader' (Le Père) is onderscheiden met de prestigieuze Molière theaterprijs. In Engeland was 'The Father' een grote hit; dit theaterseizoen komt het stuk in meer dan dertig landen op de planken. Gijs de Lange regisseert de Nederlandse versie, die wordt geproduceerd door Senf Theaterpartners & Kik Productions.

Inzicht in alzheimer

Alzheimer Nederland staat bij elke voorstelling met een informatiekraam voor het theaterpubliek. Woordvoerder Henriette Brons: "Wij werden als Alzheimer Nederland erg enthousiast over dit stuk omdat het echt vanuit het perspectief van iemand met dementie geschreven is. Je kijkt als het ware in zijn hoofd. Wij denken dat dit een mooie manier is om het begrip voor dementie te vergroten en het taboe dat eromheen leeft te doorbreken. Het is meer dan vergeetachtigheid, het is verwarring en radeloosheid, waar mensen zich vaak ook voor schamen. Het is waardevol dat je daar als toeschouwer inzicht in krijgt."

Korte introductie

De zorg voor vader André neemt zijn dochter Anne zozeer in beslag, dat haar man er chagrijnig van wordt. "Hoe lang ben je nog van plan ons het leven zuur te maken?", vraagt hij aan zijn dementerende schoonvader, die al meerdere verzorgers heeft weggepest. Maar mensen als André kunnen niets doen aan hun gedrag. Die boodschap brengen alzheimer-deskundigen in een inleiding over de ziekte, voorafgaand aan 'De vader'. Veel, maar niet alle theaters bieden zo'n inleiding aan.

Lena Hillenga, die als verpleegkundige veel ervaring heeft met mensen met dementie, is een van de inleiders bij het stuk. "De eerste keer dat ik de voorstelling zag, voelde ik de verwarring van de man echt mee. Dingen op het podium klopten niet, qua decor en mensen. Net zoals mensen met dementie dat kunnen ervaren. Gelukkig zit er ook veel humor in, dat maakt het wel een hele indrukwekkende voorstelling.

Tijdens de inleidingen vertellen we iets over dementie en alzheimer maar ook over het project van een Dementievriendelijke Samenleving. Dat is een trainingsprogramma voor bedrijven en organisaties met als doel ervoor te zorgen dat mensen met geheugenproblemen, zoals dementie, mee kunnen blijven doen in de samenleving."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden