Shula Rijxman

InterviewShula Rijxman

Zorg goed voor de NPO, zegt vertrekkend voorzitter Shula Rijxman. ‘Anders heb je straks geen tegengif meer’

Shula RijxmanBeeld Maartje Geels

Ruim tien jaar was Shula Rijxman de baas in Hilversum. Nu ze vertrekt, blikt de NPO-voorzitter terug op een tumultueuze tijd. ‘De publieke omroep is nog niet divers genoeg.’

Juist op het moment dat twee nieuwe aspirant-omroepen het publieke bestel bestormen, is het tijd voor Shula Rijxman om op te stappen. Eind december heeft de bestuursvoorzitter haar twee termijnen van vijf jaar erop zitten. Het was een turbulente tijd waarin kijkers minder tijd gingen besteden aan lineaire televisie, de concurrentie vooral kwam van online kanalen als Netflix en YouTube en nepnieuws een serieuze bedreiging werd.

Ja, het was de afgelopen jaren best hard knokken, zegt Rijxman, die net terug is van een frisse wandeling door de Hilversumse bossen. “Even het hoofd leegmaken.” Er zijn best veel dingen waar ze trots op is. “De NPO is nu een herkenbaar merk, met NPO Start en NPO Plus als ondemanddiensten. Het is gelukt om meer geld te krijgen voor kunst en cultuur en we hebben een aantal grote bezuinigingen kunnen pareren.”

Toch ging niet alles van een leien dakje, geeft Rijxman toe. “Ik heb veel discussies moeten voeren met de ministers over de rol van de NPO. Soms ging dat er heftig aan toe. En ik hou helemaal niet van ruziemaken, maar ik doe het wel als het moet. Ik heb altijd geprobeerd het beste eruit te halen voor de publieke omroep. Uiteraard kun je dat niet alleen, zonder de omroepen en alle collega’s hier bij de NPO was me dat niet gelukt.”

Noord-Koreaanse praktijken

Toen Rijxman tien jaar geleden bij de publieke omroep kwam en aanvankelijk samen met Henk Hagoort de scepter ging zwaaien, had de NPO nog een coördinerende rol. Alle omroepverenigingen vormden samen een archipel van koninkrijkjes, waar elke omroepdirecteur zijn eigen wetten maakte. Met een wildgroei aan websites en initiatieven tot gevolg.

Die wildgroei was het eerste waarmee Rijxman korte metten maakte door bijvoorbeeld flink te snoeien in het aantal websites. ‘Noord-Koreaanse praktijken’, vonden de omroepen. “Henk kreeg de bijnaam Kim Jong Il en ik denk dat ik zijn zusje was. Nu kan ik er wel om lachen, maar destijds heb ik er wel op gewezen dat we als vrije publieke omroep elkaar beter niet voor dictator kunnen uitmaken.”

Wie is Shula Rijxman?

Shulamith Juliëtte Rijxman (Bussum, 1959) groeide met haar zusjes Fransje en Lineke op in een Joods gezin in Bussum. Rijxman werkte als journalist en bij een communicatiebureau. In 2001 werd het bedrijf waar ze werkte overgenomen door mediaproducent IDTV. In 2012 maakte ze de overstap naar de NPO, in 2016 werd ze bestuursvoorzitter. Rijxman woont in Blaricum met haar partner, ondernemer Sabine de Jong.

Het Nederlandse publieke bestel bestaat nog steeds bij de gratie van overleg en samenwerking, maar dat is volgens Rijxman soms ook een zwakke plek. “Met de komst van twee nieuwe aspirant-omroepen zijn er weer meer partijen in het bestel. Zelfstandige ondernemingen met eigen bazen. We moeten uitkijken dat we niet ten onder gaan aan de vergadercultuur en bureaucratie. Transparantie is noodzakelijk, pluriformiteit ook. Maar onze concurrentie heeft die structuur niet en kan veel sneller beslissingen nemen en is dus wendbaarder.”

Als voorbeeld van zo’n beslissing noemt Rijxman dat de NPO specifiek voor het on demand platform NPO Start wil gaan programmeren, dus los van de traditionele televisiekanalen zoals NPO 1. Dat is een koerswijziging waar de politiek over moet beslissen. Al maanden geleden is er een verzoek ingediend, maar nog altijd wacht de NPO op een besluit. “We lopen vertraging op, omdat de besluitvorming zo traag gaat. Mensen willen nu bingen en wij willen dat aanbieden, maar dat mag op dit moment nog niet.”

Behoefte aan nieuwe spelregels

Ook voor de vernieuwing van het publieke bestel is de NPO overgeleverd aan de politiek. Eerder dit jaar klaagden de Raad voor Cultuur, het Commissariaat voor de Media en de NPO dat er onvoldoende criteria zijn om om zowel oude als nieuwe omroepen te kunnen beoordelen. Er is behoefte aan nieuwe spelregels, zeggen de organisaties. Veel omroepen stammen nog uit de tijd van de verzuiling en zitten vaak al sinds het begin van de televisie in het bestel. En in sommige gevallen zijn door fusies en samenwerkingen profielen minder scherp geworden en is het onduidelijk waar ze precies voor staan.

Daarbij kan volgens de wet elk clubje dat een ‘stroming binnen de maatschappij vertegenwoordigt’ en 50.000 leden verzamelt een eigen omroep beginnen met bijbehorend budget en zendtijd. De aspirant-omroepen Ongehoord Nederland en Zwart voldeden aan die eisen en zullen vanaf 1 januari toetreden tot het publieke bestel en programma’s gaan maken voor de Nederlandse televisie.

Het telkens toevoegen van nieuwe omroepen is volgens Rijxman geen oplossing. “Er zijn teveel partijen, het publieke bestel moet dicht. In alle eerlijkheid: ik ben blij met de komst van omroep Zwart, omdat wij er kennelijk niet in zijn geslaagd die doelgroep voldoende te bereiken. Maar eigenlijk vind ik dat we de vraagstukken waar zij voor staan met elkaar moeten kunnen oplossen. We moeten het zo inrichten dat we daar geen extra organisaties meer voor nodig hebben.

“We zijn nog niet divers genoeg. Met vrouwen zijn we op de goede weg, blijkt uit recent onderzoek, maar als je kijkt naar mensen van kleur of met een afstand tot de arbeidsmarkt moet er nog veel gebeuren. De NPO gaat over het geld, maar niet over de inhoud. Dat is aan de omroepen.”

Daarom worden er nu met de NPO en de omroepen harde afspraken gemaakt over diversiteit. Voor veel beeldbepalende programma’s in de genres nieuws, opinie, human interest en service komen er streefpercentages. De Universiteit van Antwerpen en die van Amsterdam gaan bijhouden of die afspraken worden nagekomen. Als omroepen niet waarmaken wat ze beloven, zullen er ook consequenties aan worden verbonden.

Ongehoord Nederland

De komst van omroep Ongehoord Nederland vindt Rijxman moeilijker te verklaren. “Zij willen een doelgroep vertegenwoordigen die zich niet gehoord voelt. Ze praten bijvoorbeeld met ongevaccineerden, want zij vinden dat daar te weinig aandacht voor is. Dat die mensen worden geboycot. Volgens mij is dat totaal niet aan de orde, maar zij vinden van wel. Kennelijk is er wel degelijk een groep die zich door hen vertegenwoordigd voelt, als je zoveel handtekeningen binnenhaalt. Dus nu zitten ze vanaf januari in het bestel, maar ze moeten zich, net als alle andere omroepen, wel houden aan de journalistieke codes.”

Drie weken terug was in het nieuws dat de onderhandelingen met ON over het budget en tijdstip voor eerste programma behoorlijk stroef verliepen. Niet lang daarna ontstond er ophef over het Zwartepietenjournaal, waarin ON-voorzitter Arnold Karskens samen met een duo zwartgeschminkte pieten rapt over zijn zoektocht naar zendtijd.

Shula Rijxman Beeld Maartje Geels
Shula RijxmanBeeld Maartje Geels

Rijxman geeft toe dat de onderhandelingen stroef zijn verlopen. “Ongehoord is vrij om plannen in te dienen die passen binnen de programmering van de NPO-zenders. Als ON wil argumenteren dat ze worden geboycot door de NPO, dan is dat maar zo. Stel je voor dat ik morgen een nieuwe omroep begin en ik zeg: ‘Het achtuurjournaal moet weg, ik wil daar zitten’. Ja, dan word ik ook vast geboycot, als je het zo wil noemen. Wij verdelen de zendtijd en die is schaars, want er zijn veel ideeën.”

Inmiddels is er wel overeenstemming bereikt over een middagprogramma dat ON twee dagen per week vanaf het voorjaar van 2022 mag gaan maken voor NPO 1.

Tegen gif werkt alleen maar tegengif

Het is belangrijk dat er snel nieuwe criteria komen voor nieuwkomers, zegt Rijxman. Vorige week werden de resultaten bekend van een onderzoek dat een extern bureau deed naar de eisen voor nieuwe omroepen. Volgens het rapport is de toelatingseis ‘een stroming in de maatschappij vertegenwoordigen’ achterhaald. Het zou beter zijn om criteria op te stellen op basis van doelgroepen met een bepaalde leefstijl of interessegebied. Welke dat moeten zijn, is aan de politiek.

Het is in deze tijd van nepnieuws en informatiebubbels belangrijk dat de politiek de waarde van een stevige publieke omroep inziet, zegt Rijxman. “Retoriek en polarisatie zie je tegenwoordig overal. De politiek moet ons de mogelijkheid geven hier iets tegen te doen. Tegen gif werkt alleen maar tegengif. We hebben in Nederland een pluriform bestel met omroepen die onderwerpen vanuit hun eigen visie duiden. Informatie van alle kanten, dat lijkt me het allerbelangrijkste. Maar wees waakzaam en zorg voor de publieke omroep, want anders heb je straks geen tegengif meer.”

Gelukkig gaat het op dit moment goed met de NPO, zegt Rijxman. “Zeker in de coronacrisis hebben we onze waarde bewezen. Inmiddels heeft de publieke omroep de meeste kijkers en zijn we marktleider. Toen ik hier begon, waren de commerciële omroepen dat. Misschien ben ik daar wel het meest trots op, ik denk echt dat een hele mooie programmering hebben.”

Zelf kijkt Rijxman naar alle nieuws- en actualiteitenprogramma’s, en bleef ze onder meer thuis om de Britse dramaserie It’s a Sin te bingen via NPO Start. “Eigenlijk ben ik als een kind in de snoepwinkel, ik vind alles leuk. Gelukkig hoef ik dat niet te missen als ik straks hier niet meer werk. Het wordt wel wennen. Ik heb tien jaar lang dag en nacht gewerkt en dat wordt nu anders. Maar, ik ben er wel klaar voor, het is genoeg geweest.”

Niet met pensioen

“Ik heb me soms letterlijk kapot gewerkt om de publieke omroep te krijgen waar het nu is. En inderdaad, ik heb wel eens slapeloze nachten gehad. Toen ik werd bestraald voor keelkanker, ging ik ook gewoon maar door. Nu denk ik: waarom heb ik als een idioot doorgewerkt? Dat slaat helemaal nergens op. Dat bewijst dat ik het maar moeilijk kon loslaten. Misschien heb ik daar wel te veel van mezelf ingeleverd, maar dat was mijn eigen gekte.”

Wat Rijxman precies gaat doen als vanaf 1 januari Frederieke Leeflang het stokje overneemt, kan ze nog niet zeggen. Wel dat ze vol ideeën zit en dat ze niet van plan is zich terug te trekken om pensioen te vieren in haar buitenhuis. “Ik heb niet eens een buitenhuis. Net als de presentatoren heb ook ik salaris moeten inleveren”, grapt ze. “Het gaat goed met me en ik zit vol energie. Het belangrijkste is de gezondheid en het geluk van de mensen om mij heen. Ik heb nog altijd een groot netwerk van vrienden en familie. Binnenkort heb ik een zusjesweekend, dan gaan we samen op pad. Ik voel me het allerlekkerste als ik met mijn partner en zusjes ben.

“Hoe ik mezelf opnieuw ga uitvinden? Geen idee. Misschien wil ik wel weer iets doen met mijn makersgevoel, of produceren. Iets met media, of toch een bestuursfunctie? Ik geef mezelf eerst rustig de tijd om daarover na te denken.

“Of mijn moeder (die overleed toen ze 19 was, red.) trots op me zou zijn? Ja, dat denk ik wel. Maar voor haar was het niet zo van belang wat je prestaties zijn, maar meer of je ook geslaagd bent als mens. Ik denk dat ze zou zeggen: je doet wel erg je best.”

Lees ook:

NPO-baas Shula Rijxman: In deze coronacrisis hebben we laten zien wat voor baken de publieke omroep is

De publieke omroep werd in de afgelopen coronamaanden zeer werd gewaardeerd. Laverend tussen de politiek en het Hilversumse Mediapark kent Rijxman het klappen van de zweep. ‘Je moet vanuit de tegenpartij kunnen denken.’

Raad voor Cultuur wil nieuwe spelregels voor de omroepen: vooral AvroTros en KRO-NCRV liggen onder vuur

De spelregels voor het omroepbestel moeten op de schop volgens de Raad voor Cultuur. Bestaande omroepen moeten eruit gezet kunnen worden als ze niet langer een maatschappelijke stroming vertegenwoordigen. Vooral AvroTros en KRO-NCRV liggen onder vuur.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden