Review

Zonder schuld gestraft

Het feestgedruis van de bevrijding in mei 1945 luidde voor kinderen van NSB'ers, SS'ers en andere collaborateurs het begin in van een hoop narigheid. Velen van hen maakten mee dat hun ouders met geweld werden gearresteerd. Soms werden zij zelf, samen met hun ouders, opgesloten.

Later werden velen van de kinderen geplaatst in speciale kindertehuizen, die in alle haast waren opgericht. De omstandigheden waren er vaak abominabel. Wie bij familie terechtkon, had geluk.

Er waren ook 'foute' kinderen die na Dolle Dinsdag met hun ouders naar Duitsland waren gevlucht. Sommige daarvan zijn na de ineenstorting van het Derde Rijk weer terug naar huis gelopen. Andere hebben nog langdurig door Europa gezworven.

De levensverhalen van de nakomelingen van Nederlandse nationaal-socialisten vertonen opvallende parallellen. Dit geldt zowel voor de bezettingsjaren als voor de naoorlogse periode. Althans, dat is het beeld dat uit 'Fout geboren' oprijst, een op interviews en een enquête gebaseerde groepsbiografie, geschreven door de historicus Bas Kromhout.

Kromhouts informanten zijn tóen voor de rest van hun leven getekend. De kinderen moesten reeds op jonge leeftijd leren leven met sociale uitsluiting en pesterijen. Hun ouders, die als ex-politieke delinquenten terugkeerden in de maatschappij, waren vaak mentaal gebroken. Niet zelden waren de verhoudingen binnen het gezin grondig verziekt en werd er armoede geleden.

Veel kinderen van 'foute' ouders hebben nu, terugkijkend op hun leven, de indruk dat zij in de naoorlogse maatschappij geen eerlijke kans hebben gekregen. Het gaat dan zowel over opleiding en carrière als over intermenselijk verkeer. Zij hebben de indruk zonder schuld te zijn gestraft.

Dat zij als gevolg van hun ervaringen meer dan gemiddeld vatbaar bleken voor neerslachtigheid en paniekstoornissen, werd vrijwel nergens erkend. Pas aan het einde van de jaren tachtig kwam hier geleidelijk verandering in.

Een belangrijk keerpunt was een uitzending van 'Rondom 10' in 1988. De uitersten van het slachtofferspectrum -kinderen van 'goede' en 'foute' Nederlanders- werden hierin tegenover elkaar gezet. De zoon van een oud-verzetsstrijder bleek toen niet in staat te erkennen dat ook 'foute' kinderen oorlogsslachtoffers waren. Het programma opende bij vele kijkers de ogen: zij werden zich bewust van het leed en de stigmatisering van kinderen van 'foute' ouders.

Hoeveel 'fout' geborenen Nederland heeft gekend, is door Kromhout niet berekend (het gaat waarschijnlijk om tienduizenden). Evenmin gaat hij zorgvuldig om met de vraag hoe representatief zijn informantengroep is. Dat het in zijn boek niet om de excessen gaat, is desondanks overduidelijk. Daarvoor gaan de ervaringen van deze mensen te veel over gebeurtenissen van alledag.

Veelzeggend is de herinnering van een zekere Cees. In de jaren vijftig scandeerde hij regelmatig samen met zijn zus, broer en buurtkinderen voor de deur van een voormalige NSB-familie het rijmpje: ,,Op de hoek van de straat staat een NSB'er. Het is geen beest, het is geen mens, het is een farizeeër.'' Van zijn ouders mocht dat niet. Pas later kwam hij er achter dat ook zij bij de NSB waren geweest.

En ook het verhaal van Mia geeft te denken. Aan het begin van de jaren tachtig kreeg zij van een sociaal werker te horen: ,,Als je fascistisch bent opgevoed, zul je wel altijd fascist blijven.''

Dergelijke anekdotes geven een zekere kijk in de belevingswereld van de geïnterviewden. Maar het zijn ook eendimensionale afspiegelingen van hun ervaringen. Dat was anders geweest als Kromhout meer aandacht had besteed aan de ideeën van 'normale' Nederlanders over 'foute' gezinnen. Nu bevat zijn boek, hoe belangrijk ook, vooral het zelfbeeld van een slachtoffergroep.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden